گــُـــــوبـاره

کـتاب‏های من

2011-10-20T12:40:00.000-07:00

http://www.amazon.com/Ebrahim-Harandi/e/B0061DTPPG/ref=ntt_dp_epwbk_0

=======================

در آينده منتشر خواهد شد:

برآيندهای شگفتِ برآيشی

در گستره فرهنگ و هنر

در آبگينه اکنون

روانشناسی ِ برآيشی

روندهای زيست پردازِ ســــکولار

2011-10-02T10:25:00.000-07:00

سکولاريسم شيوه نگرشی تاريخی ست. نگرشی که از چشم انداز آن انسان پالايشگر و ويرايشگر و آرايشگر جهان می‏تواند و بايد باشد. نگرشی که از خِرَد انسانی مايه‏‏ ور است و انسان را تنها دارنده و راننده هوشيار هستی می‏شناسد. از چشم‏انداز ِ ديگر ديدگاه‏ها، انسان نيز چون ديگر پديدارهای گيتی در چنبر نيروهای ماورايی اسير است. گاه اين نيرو خدايی تواناست و گاه سرنوشت و يا شانس و يا اختران آسمانی و گهگاه خداواره‏هايی زمينی. اين نيروها انسان را از تلاش خود خواسته باز می‏دارند و هماره يادآور اين نکته‏اند که تنها راه رستگاری، دلسپاری بدانان و پيمودن راه آنهاست. کسی که به بودن سرنوشت ايمان دارد، کوشش در کارگردانی زندگی و رويدادهای آن را بيهوده می‏داند و برآن می‏شود که؛ "هرچه بايد شود، آن خواهد شد". برای وی کوشش در دگرگون کردن زندگی، رويايی کودکانه است.

اما انسان سکولار، جهان را ميدان آزمايش‏ها و رزمايش‏های خود می‏داند و برآن است که همه پديدارهای هستی ترکيب و يا آميزه‏ای از عنصرهايی ست که در جدول مندليف آمده است. رفتارهای گوناگون اين سازه‏ها تنها در چارچوب قوانين فيزيک و شيمی و زيست شناسی پژوهش پذير است. جهانِ اين گونه نگرش، از وجود خدا و ديو و فرشته تهی ست و نگرنده آن نيز تنها خود را يگانه نيروی آگاه و آزاد در جهان می‏داند و بی هيچ هراس و واهمه‏ای به بلنداپست آن سرک می‏کشد و آن را به گونه‏ای که دوست می‏دارد، دگرگون و بازآرايی می‏کند. بله، انسان سکولار، تنها انسانی ست که در پرتو خودباوری خويش، به خود و جهان هدف می‏دهد. در نگرش‏های ديگر، هدف‏ها افسانه‏ای ست. يکی می‏خواهد انسان را به کمال برساند و ديگری نويد بازکردن "چشمِ دل"، به او می‏دهد.

پنداره "جهان- برای- انسان"، که زمينه ساز نگرش سکولار است، رويدادی تازه در گستره گيتی‏ست. اين رويداد با دگرگون کردن جهان پس از انقلاب صنعتی اروپا، روندهای تازه‏ای در زيست- سازه‏های انسان پديد آورده است که براستی شگفت انگيز است. نمونه‏ای از اين چگونگی، افزايش ناگهانی سن انسان است. در سده شانزدهم ميلادی ميانگين سن در انگلستان 30 سال بود اما امروز به بيش از 80 سال رسيده است. در آن روزگار از بيست فرزند هر خانواده انگليسی، تنها سه نفرشان به 20 سالگی می‏رسيدند، اما امروز از هر هزار کودک، تنها شش نفر در زير بیست سالگی به مرگ طبيعی از جهان می‏روند. اداره سرشماری امريکا پيش بينی کرده‏است که در سال 2100 ميلادی نزديک به پنج مليون و سيصد هزار نفر سالمند ِ صد و چند ساله در امريکا خواهند زيست.

روند ديگری که با هنگامه مدرنيسم همزمان بوده است، افزايش روز‏افزون قد و وزن مردان وزنان در کشورهای صنعتی‏ست. پژوهش‏های چندی در اين باره نشان داده است که قد و ورزن مردم در اروپا و امريکا در سه نسل گذشته رويش چشمگيری داشته است و در هر دهه چند سانتيمتر به ميانگين قد و چند کيلو به ميانگين وزن انسان اروپايی افزوده شده است. چند پژوهش ديگر نيز نشان داده است که سن کردارهای جنسی در انسان اروپايی در دويست سال گذشته افزايش يافته است و اکنون کارايی جنسی در 60 سالگی و 70 سالگی در هيچ يک از کشورهای صنعتی جهان شگفت‏آور نيست.

اين روندها را "روندهای زيست- پرداز سکولار"1، بايد ناميد. اهميت اين چگونگی در آن است که پنداره‏ای ذهنی ( انديشه سکولار)، کليد دگرگونی در پديداری زيستی ( قد و وزن) می‏شود. باور همگانی در گستره زيست شناسی هماره برآن بوده است که فرهنگ و رفتارها و کردارهای فرهنگی، همه بازتابی از ژرفساخت روانی انسان است و ريشه در ذات ماندگاری جوی او دارد. برای نمونه، زيست شناسان برآنند که اگر مهربانی و انسان دوستی و امنيت و آسايش و آبادی و آزادی و شادی در همه فرهنگ‏ها ارزشمند و ستودنی‏ست، برای آن است که همه اين‏ها به ماندگاری بيشتر انسان در جهان و سازگاری بهتر او کمک می‏کند، پس طبيعت، پرورش اين گونه رفتارها را ميدان می‏دهد. نيز اگر کشمکش و ستيز و آتش سوزی و درد و شتاب و کلافگی و آسيمه‏سری بد است، برای آن است که اين همه، انسان را به مرگ نزديک می‏کند. از اينرو، زيست شناسان، طبيعت انسان را سرچشمه رفتارهای و کردارهای فرهنگیِ او می‏دانند و پيوند ميان طبيعت و فرهنگ را خيابانی يکسويه، از طبيعت جانوران به زندگی فرهنگی آنان می‏پندارند. اما روندهای سکولار نشان می‏دهد که پنداره‏های انسانی نيز می‏تواند زمينه ساز دگرگونی‏های زيستی شود.

پيدايش روندهای زيست پرداز ِ سکولار ريشه در نگرش انسان مدرن به هستی دارد. هنگامی که انسان دريافت که تن او نيز پيرو قوانين طبيعی جهان است، توانست با سالم‏تر کردن گستره زيست برای خود، پروار تن را آسانتر کند. آگاهی از وجود زيندگان زيانمندی چون ميکروب‏ها، ويروس‏ها و قارچ‏های ميکروسکوپی، سبب شد که آب را تصفيه کند و خورا ک را از دسترس آنان دور بدارد و با پاکيزه‏ داری تن و خانه و شهر و بيابان و جنگل، ميدان را برای ماندگاری نسل خويش در جهان بازتر کند و همه گياهان و جانوران را نیز در راه بهزيستی خود بکار گیرد و از برگ و دانه و گوشت و تن آنان بخورد و بپوشد و بر سن و وزن و قد خود بيفزايد.

گفتنی‏ ست که روندهای زيست پرداز سکولار، يعنی افزايش سن و قد و وزن، تنها ناشی از پيشرفت‏های دانش پزشکی نبوده است، بلکه پيدايش آب لوله کشی و کُنترل فاضلاب شهری، پيدايش دستگاه‏های سرد و گرم کن مانند، آب- گرم- کن و بخاری بی دود و شوفاژ و کولر و يخچال و فريزردر خانه‏ها و مهمانخانه‏ها و کارخانه‏ها و جاهای همگانی و بيرون بردن پسمانه‏ها و خاشاک و خاکروبه از شهر و نيز آگاهی مردم از وجود ميکروب و ويروس و بهبود بسته بندی و نگهداری بهترِ خوراک و نوشاک، را نير در اين روندها بايد بسيار کارساز دانست.

روندهای سکولار، روندهای هدفداراست و می‏تواند انسان را تا آنجايی که شدنی ست، در جهان ماندگار و سازگار و پايدار بدارد. اين روندها تازه در آغاز راه است و دست يابی بيشتر انسان به رازهای ژنتيک ياخته‏ها سبب خواهد شد که انسان در آينده‏ای نزديک بتواند با پرداژش ژن‏های خود بسياری از مرزهای طبيعی را بشکند و بر توانايی‏هايی خود بيفزايد. نيز با گسترش ژن‏- درمانی، ای بسا که در آينده‏ای نزديک، بسياری از دردهای بی‏درمان کنونی را درمان کند و زمينه پيدايش آن‏ها را سال‏ها پيش از بروزشان از ميان ببرد.

امروزه با بررسی کارايی ژن‏های هر جانوری به آسانی می‏توان لغزش‏ها و پرتگاه‏های آينده آن‏ها پيش بينی کرد و سال‏ها پيش از رسيدن سن هر ژن به لبه آن پرتگاه‏ها، به رويئنه سازی آن پرداخت. برای نمونه، اگر ساختار ژنتيک کسی از دريافت و برداشت ويتامين يا کلسيم و يا آهن از خوراک وی ناتوان است، می‏توان دريافت که اين کمبود در آينده به چه بیماری‏هايی کشيده خواهد شد. با دريافتن اين چگونگی، می‏توان به پيش‏گيری زمانمنمد آن پرداخت. همچنين می‏توان ژن‏های بدخيم بيماری‏ زا را شناسايی کرد و آن‏ها را از فهرست ژن‏های نسل‏ آينده بيرون زد. فراتر از آن‏، با ژن پردازی می‏توان برخی از ويژگی‏های فيزيکی کودک آينده خود را برگزيد، يعنی که رنگ چشم و مو و پوست و بسياری ديگر از ويژگی‏های تن او را بدلخواه خود ساخت.

بله، انسان کنونی در پگاه روزگار ژن پردازی می‏زيد وراه دور و درازی در پيش دارد. هنوز اين دانش در اوان راه خويش است و از الفبای آغازين خود فراتر نرفته است. اين رشته با شناسايی بازتاب‏های کارکرد ژن‏ها برتن انسان، به نقش آن‏ها در ساختار روانی وی نيز خواهند رسيد تا تومار ناخوشی‏های روانی انسان را در هم بپيچند. از هم اکنون پژوهش‏های بسيار شگفت و ارزنده‏ای درباره پيوندهای خوراک و نوشاک و ژن و زيسبوم زيندگان، نشان داده است که با مديريت برنامه خورد و نوش می‏توان بر بسياری از نگرانی‏ها و آسيمه سری‏ها و دلواپسی‏ها و واهمه‏های بی نام و نشان چيره شد. در آينده با پيشرفت‏های بيشتر رشته ژن- درمانی که شاخه‏ای از درخت دانش ژن پردازی ست، درمانگری تن و روان انسان و جانوران تعريف‏هايی دوباره خواهد يافت.

ساختار ژنتيک انسان از آغاز برآيش وی تا کنون، ساختاری طبيعی بوده است که تنها در واکنش به نيازهای زيستبومی وی اندک اندک شکل گرفته است. اين ساختار واکنشی در آينده در راستای گزينه‏های فردی بازسازی و بازپردازی خواهد شد و انسان را چونان الماسی که در کارگاه الماس ترشی، ويرايش و پيرايش و آرايش می‏شود، بازپرداختی ژنتيک خواهد کرد. من از هم اکنون روزی را می‏بينم که آيندگان زمان ما را روزگار "آدميان ناپرداخته" خواهند خواند، آنسان که ما پيشينيان را "دقيانوسی" و "قرون وسطايی" و "عصرحجری" می‏خوانيم .

..................................................................

1. نگاه کنيد به اينپژوهش‏ها ، 1، 2، 3 و 4

2. البته درفرهنگ دانش مدرن، گفتمانی بنام روند سکولار (Secular Trend) هست که اشاره به روندهایکُند و پيوسته در زيست شناسی دارد. اماآنچه من در اينجا می گويم، درباره بازتاب انديشه سکولار در برآيندهای زيستی ست.

3. "واهمه‏های بی نام و نشان " نام کتابی از زنده ياد غلامحسين ساعدی ست که من آن رادر اينجا برای نگرانی‏های ذهن آزاری که نه نامی برای آن‏ها می‏توان يافت و نهردپای آن‏ها را می‏توان در زندگی پی گرفت، آورده ام.

آدم‏ها و حاکم‏ها

2010-05-03T12:49:00.000-07:00

بخش چهارم: ابزارهای فريب

پيش‏تر گفتيم که حاکم‏ها دشمنان آدم‏ها هستند و اين دشمنی را تا نهادی‏ترين خفيه‏گاه‏های ذهن آدم‏ها دنبال می‏کنند تا از فرد مُهره‏ای کارا در راستای سود خويش بسازند. از اينرو حکومت‏ها هماره با ترفندهای گوناگون ِذهن- فريب، در پی گمراه کردن مردم‏اند. اين چگونگی با دست يازی به آئين، اخلاق و قانون، از راه آموزش و پروش با ياری آموزش رسمی، ادبيات حکومتی و رسانه‏های همگانی رُخ می‏دهد.

آموزش و پرورش نهادی برآمده از فرهنگ مدرن است. کار اين نهاد، شهروند سازی‏ست؛ شهروندی آشنا با چشم‏انداز فرهنگ مدرن، يعنی کسی که از حضور خود و ديگران در جامعه آگاه است و رفتارها و کردارهای خود را با قانون هماره هماهنگ می‏کند. آگاهی از حضور خود و ديگران در جهان، اساسی‏ترين و يژگی ذهنی انسان مدرن است. ذهنيت پيش مدرن، ذهنينی غريزی، ناپالوده و خودبخوی‏ست. دارندگان چنان ذهنيتی، بی که بدانند و يا بخواهند، پيروان ذات خودکامه خويشند و هيچ کس را در جهان با خود برابر نمی‏دانند. انديشه برابری حقوقی همگانی، انديشه‏ای نو و مدرن در جهان است که پيش از روزگار روشنگری وجود نداشته‏است. پيش از آن هرجا که سخن از نزديکی مردم به يکديگر بميان می‏آمد، آنان را "برادر" می‏خواندند و نه برابر.1

چنين است که آموزش و پرورش را بايد نهاد ِشهری سازی انسان دانست. نهادی که بيش و پيش ازآن که دانستنی‏های جهان را به دانش آموزان بياموزد، راه‏های زندگی امروزی را به آنان نشان می‏دهد و حقوق و تکليف‏های فرد در برابر ديگران را به او گوشزد می‏کند. برای نمونه، در جنگل و بيابان، انسان گستره زيست فراخی دارد و با بايد‏ها و نبايد‏های کمتری روبرو می‏شود. اما در شهر، نه تنها جا برای زيستن تنگ‏تر است بلکه انسان در همه جا نيز با جا با تابلوهای، ايست، ورد ممنوع، توقف نکنيد، از سمت راست عبور کنيد، آشغال نريزيد، سيگار نکشيد، عکسبرداری نکنيد، بوق نزنيد، از آوردن کودکان خودداری کنيد، زنگ در را بزنيد و هزار و يک فرمان ِ "بکنيد" و "نکنيد" ديگر روبرو می‏شود.

اين چگونگی سبب می‏شود که انسان خودبخود نسبت به جا ومکان و فضای خود حساس شود و برای هرچيز، جايی درست کند و زيستبومی سامانمندتر بسازد. همچنين از بازتاب رفتارها و کردارهای خود بر ديگران آگاه شود. اين که صدای بلند در آپارتمان می‏تواند همسايه‏ها را آزاد دهد ويا همسايگی و نزديک زيستن با ديگران به کسی اجازه دخالت در زندگی ديگری را نمی‏دهد. می‏خواهم بگويم که بحشی از آگاهی از حضور ديگران و پذيرش حريم خصوصی آنان اين گونه پديد می‏آيد. چنين است که زندگی شهری‏، ذهنيتی شهری می‏خواهد که پرداختن بخش بزرگی از آن، کار نهاد ِ آموزش و پرورش است.

از اينرو، نهاد آموزش و پرورش مدرن را نمی‏توان و نبايد با مکتب‏خانه‏ها و مدرسه‏ها و حوزه‏های درسی در گذشته برابر دانست. اگرچه آن مرکزها نيزپايگاه‏های آموزش دانش بودند، اما چشم‏اندازی آئينی داشتند و شاگردان خود را مريدان تکليف پذيرمی‏پروردند.2 آموزش و پرورش مدرن چشم‏اندازی انسانی و حقوق-مدار دارد و انسان را پرسنده و کنجکاو و ريشه ياب و خِرَدجو بار می‏‏آورد. اين نهاد همچنين، نهادی برای ورزيدن خيال خام آدمی و پرکردن ذهن او از ارزش‏های اجتماعی‏ مدرن است. اين کار، خوی فرهنگی و اجتماعی در ذهن کودک انسان، که چون ديگر جانوران خويشتنخواه و جنگلی‏‏خوست، می‏دمد و شيوه همزيستی با ديگران را بدو می آموزد و نيز او را با راه‏های ماندگاری در جهان و سازگاری با ديگران آشنا می‏کند.

بله، در کشورهای دموکراتيک، آموزش و پرورش به کودکان شيوه خِرَد ورزی و چندسويه بينی و پرسشگری می‏آموزد و آنان را با آموزش شهروندی، برای درگيری در جهان کار و نيزهمزيستی قانونمند با ديگران آماده می‏کند. اما در سرزمين‏های حاکم زده، اين نهاد، ابزاری خطرناک برای فريب دادن ذهن کودکان و سرکوب کردن خِرَد ورزی و منکوب ساختن پرسشگری و ذهنيت انتقادی‏ست. نهادی که دروغ‏های بزرگ افسانه‏ای را بجای حقيقت راستين نشان دهد و زورمندی حاکم‏ها را توجيه کند. چنين است که تا مردم کشوری با چشم‏انداز مدرن آشنا نشوند و حکومتی دموکراتيک نداشته باشند، از آموزش و پرورش مدرن‏ نيز بی بهره خواهند ماند.

حاکم‏ها با کاربرد ابزارگونه از آموزش و پرورش، برآن می‏شوند تا چيرگی زورمدار ِ خود بر ديگران را در ذهن کودکان و نوجوانان، طبيعی و يا الهی جلوه دهند. برای نمونه، اين که شاه سايه خدا و يا آخوند آيه اوست و آنان بناگزير اين "رسالتِ خطير" را خيرخواهانه پذيرفته‏اند. اين که هرکس سرنوشتی دارد که در جايی ديگر رقم زده می‏شود و انسان بايد هماره شکرگزار و پذيرنده باشد. اين که هر جوانی بايد آماده برای دادن خون خود در راه خاک کشورش باشد. اين که گرسنگی و بی‏خانمانی و تهيدستی و پريشانی و همه بلايای ديگررا بايد در راه حفظ آبرو پذيرفت و دم برنياورد. آموزش و پرورش حکومتی در سرزمين‏های حاکم زده، دستگاه آموزش نابرابری و خرافه پرستی و دروغ و نيرنگ و پرورش نادانی و ناآگاهی‏ست.

ادبيات حکومتی ابزار ديگری برای فريب ذهن‏های مردم در دست حکومت‏هاست. دردستگاه آموزش و پرورش در اين حکومت‏ها، خواندن و نوشتن گام نخست ِ روند نادان پروری است. حکومت‏ها با سانسورو پيش‏گيری از پخش انديشه‏های آگاهی بخش، ذهن مردم را قرنطينه می‏کنند و آن را زمينه‏ای برای بذر انديشه‏های حکومتی می‏خواهند. اين چگونگی در ايران، پس از يورش مغول‏ها تا کنون کاربرد پيروزی داشته‏است و ريشه انديشه انتقادی را در کشور ما سوزانده‏است. يکی از پرنماترين پنداره‏های فرهنگی کنونی ما اين است که ايرانيان هوشمندان دردانه‏ای هستند که در سده گذشته به ناروا با نيرنگ از کاروان تمدن مدرن بازداشته شده‏اند. ديگر آن که اسلام به ذات خود ندارد عيبی. هم نيز اين پنداره که ايرانيان در هرکجای جهان که هستند، کارآمد و سرآمد و برترند. اين پنداره‏های بيمارگونه، نشانه‏های بی خبری و ناآگاهی ما از جهان کنونی‏ست. بیشتر مردم کشورهای پيرامونی کم و بيش گرفتار خود-شيفتگی ملی، خود خُرد بينی، زود رنجی و بی‏خبری از جايگاه خود در جهان کنونی هستند. اين ويژگی‏ها روشنفکران اين کشورها را درگير گفتگوهای درونی بی پايانی می‏کند که پيوندی با آنچه بايد گفت و نوشت‏، ندارد. پرت نشويم.

مرادم از ادبيات حکومتی، ادبيات "بروکار می‏کن، مگو چيست کار" است. ادبياتی که به مردم آموزش اخلاقی می‏دهد و آنان را در راستای رفتارها و کردارهای ويژه‏ای برمی انگيزد. ادبيات فارسی تا پيش از انقلاب مشروطه، نقشی اين چنينی داشت. از آن پس تنها شاعران و نويسندگان وامانده، همچنان اندرزگويی را پی گرفتند. شوربختانه ادبيات مدرن ايران که با کارهای کسانی چون هدايت و نيما آغاز شد، نتوانست چشم‏انداز اخلاقی تازه‏ای را بنانهد.3 چرای اين پرسش را به زمانی ديگر وا می‏گذارم که نوشته پُرواژه و درازدامنی می‏شود. در اينجا تنها به اين نکته اشاره می‏کنم و می‏گذرم که شايد فروغ فرخزاد تنها کسی بود که کارش بار اخلاقی تازه‏ای داشت.

رسانه‏های همگانی سومين ابزار حاکم‏ها برای فريب آدم‏هاست. اگرچه اين رسانه‏ها امروزه نقش برجسته و پرنمايی دارند، اما در گذشته نيزحاکم‏ها رسانه‏های زمان خود را بکار می‏گرفته‏اند. شاهان، شاعران و اديبان و فرزانگان زمان خود را بدربار خود می‏خواندند و می‏نواختند و به شاهنامه نويسی وامی داشتند و نقالان و مداحان و تغزيه خوانان را نيز گهگاه برخوان رنگين خويش می‏خواندند. يکی از ترفندهای بزرگ رسانه‏ای در تاريخ ايران، پياده رفتن شاه عباس صفوی از اصفهان به مشهد بود. اين کار خود رسانه ساز بود زيرا که زمان دراز آن و نيزگذر شاه از شهرها و روستاهای گوناگون سبب می‏شد تا مردم او را شاهی اسلام پناه بدانند و او را سايه راستين خدا برروی زمين بپندارند. اين سفر هزار کيلومتری که خود رسانه بسيار پربازتابی برای شاه عباس بود، را می توان به زبان امروزی " سونامی رسانه‏ای" خواند.

اهميت رسانه‏های همگانی درپيروزی و شکست حکومت‏ها را می‏توان در رفتار حکومت ديکتاتوری کنونی ايران با خبرنگاران و نويسندگان دريافت. در اين کشاکش، حکومتی وامانده و ورشکسته، هيچ چاره‏ای جز زدن و بستن و کشتن و تارومار کردن رسانه سازان و روزنامه نگاران و نويسندگان نمی‏بيند. البته حکومت کنونی ايران نمونه ورشکسته و مسخره‏ای از حکومت‏های ديکتاتوری‏ست. از اينرو نیز، هرچه بيشتر به رسانه‏ها يورش می‏برد، بيشتر خبرسازتر می‏شود.

هدف هر دين و ايدئولوژی و آئينی کوک کردن ذهن انسان در راستای برنامه های خود است. اين چگونگی از راه ربودن ذهن انسان و بازسازی و بازپردازی آن روی می دهد و چنان ماهرانه و چابک شکل می گيرد که بسی بيش از بسياری از مردم هماره از آن نااگاه می مانند.
رُبايش ذهن راه های چندی دارد که چندی از آن ها را برمی شماريم. يکی از اين راه ها "روان-گردانی" است. ساختار ذهن انسان چنان است که هنگامی که آرام است، رام است. آرامی و رامی حتا اگر ساختگی و کارگردانی شده و آنی نيز باشد، باز نيز در پذيرند سازی ذهن انسان موثر است. اين چگونگی اساس کار هيپنوتراپی‏ست که در آن درمانگر، انسان را با آرام کردن، آماده پذيرا شدن پيشنهادهای خود می‏کند. انسان آرام، انسانی رام و آسيب پذير و پيشنهاد گيراست. دينکاران اين ويژگی ذهنی انسان را از ديرباز شناخنه اند و از آن در رمه پروری پيروان خود بهره می‏جويند.

اگر چه روان- گردانی گفتمانی بسيار تکنيکی و ژرف و پيچيده می نمايد، اما کار بسيار ساده‏ای‏ست که در برنامه های دينی و آمورشی و هنری کاربردی روزمره دارد. نخست بايد فرد را برای زمانی دور و دراز کسل و خسته و آزرده کرد، آنسان که به مرز خواب و بيداری رسد و سپس با تلنگری ناگهانی وی را بیدار کرد و با کوبه‏هايی پی‏درپی کودک بازيگوش درون او را برانگيخت و به هلهله و پايگوبی واداشت. اين همان کاری‏‏ست که در نيايشگاه ها با خواندن مزامير و وردها و دعاهای بی معنا و دور و دراز و کسل کننده می‏کنند و پس از آن ارزش‏های بنيادين دينی را در نهاد نوباوگان می کارند (5) و در بزرگسالان به استوار کردن آن می پردازند. اين چگونگی را در موسيقی ايرانی نيز می توان ديد. نخست خواننده با آهنگی سوزناک و بيمارگونه، غزلی بلند را در دستگاهی حزن انگيز می خواند و سپس با تصنيفی شاد و دل انگيز،شنونده را يکه خور می کند و از خواب می پراند و به پايگوبی وا می دارد. شايد اين چگونگی امروز کارکرد خود را از دست داده باشد اما بايد به ياد داشت که اين موسيقی – مانند موسيقی همه سرزمين ها - در گذشته رسانه ای درباری بوده است و در خدمت شاهان و هدف های درباری آنان بوده است.

روان گردانی با دستبرد در حالت روانی فرد و فرسايش و کاهش آرامش و آسايش وی و سپس شنگاندن ناگهانی ذهن را با همه حس‏های پنجگانه می توان کرد. چله نشينی و ارتياض و اعتکاف و روزه داری و احيا، همه نمونه‏هايی از اين ترفند روانی ست. چله نشين با محروم کردن خود از ديدنی‏ها و شنيدنی‏ها و کشيدنی‏ها و چشيدنی‏ها و هرآنچه با حس های پنجگانه انسان سروکار دارد، به روانکاهی خود می پردازد و سپس با ترک ناگهانی جايگاه خود و چراندن حس‏های پنجگانه به شادی و آرمشی بيش از پيش از چله نشينی می‏رسد.

دگرگونه زيستن به گونه ای که يکی يا چند حس از حس های پنجگانه را برای چندی از کار بازدارد، دستکاری در فِيزيولوژی انسان است که واتابی در ساختار روانی وی دارد.

..........................................
1. انماالمومنون اخوه – مومنان با هم برادرند.

2. تو پای به راه در نه و هيچ مگوی
خود راه بگويدت که چون بايد رفت
(عطار)

3. البته کار ادبيات گشودن چشم انداز اخلاقی نيست.

4. می گويم "ربودن"، و نه وارد شدن به دهن، زيرا که اين چگونگی از راه فريب و نيرنگ روی می دهد و ذهن را در بند خود می دارد.

آدم‏ها و حاکم‏ها

2010-01-06T01:30:00.000-08:00

بخش سوم: روان گــردانی و حکم رانـی

پيش‏تر گفتيم که حکومت چيزی‏ست و دولت چيزی ديگر. حکومت‏ها رويشی انگلی دارند و از راه آئين و ايدئولوژی و اخلاق، چيرگی خود را بر جامعه توجيه می‏کنند. اما از آغاز دوره روشنگری به اين سو، آگاهی حقوقی در ميان مردم افزايش يافته‏است و مردم خواهان جايگزين کردن حکومت با دولت ِ نماينده خود هستند. اين چگونگی ستيز هماره‏ای ميان آدم‏ها و حاکم‏ها پديد آورده‏است که تنش ميان اين دو را آشکار و برهنه کرده‏است.

هدف هر حکومت نگهداری بی‏چون و چرای قدرت است. اين هدف، حکومت را پايگاه گردهم‏آيی ديوگون‏ترين ستمکاران و خونخواران می‏کند. در گذشته هر حکومت حلقه پايانی رنجيره کشمکش راهزنان و گردنکشان بود. جنگ و گريزهای پياپی ياغيان و راهزنان با يگديگر در هر سرزمين، سبب می‏شد که در پايان يکی از آنان بر ديگران چيره گردد و خود را شاه بخواند و همگان را به کُرنش در برابر خود وادارد. در روزگاران باستان، هر شاهی خود را خدای سرزمين خويش می‏پنداشت. فرعون‏ها نمونه اين گونه شاهان بودند که جان و جهان مردم را ازان خود می‏دانستند و با مردم همانگونه رفتار می‏کردند که با چارپايان. سپس با پيدايش آئين‏های تکخدايی، شاهان خود را نماد و نمايندگان خدا برروی زمين خواندند و اين نمايندگی را گواهی بر حقانيت حکومت خود می‎پنداشتند.

پيدايش کشورهای تازه در پی هنگامه مليت گرايی در سده بيستم سبب شد که گفتمانی بنام "ملت" شکل گُيرد و سرچشمه حقانيت حکومت‏ها پنداشته‏شود. اما سياست جهانی در ان دوران به گونه‏ای بود که حکومت‏ها در بسياری از ملت- دولت‏های نوپا، دست نشانده يکی از امپراطوری‏های غربی بودند. اين چگونگی سبب شده بود که در هر کشور پيرامونی مانند ايران، حکومت به دست گروهی از اراذل و اوباش بومی سپرده شود تا فرستادن مواد ِکانی آن کشورها را به کشورهای متروپل مانند؛ انگليس، فرانسه، ايتاليا، هلند و امريکا سرپرستی کنند. اگرچه اين حکومت‏ها کشورهای خود را "نوين" می‏خواندند و به ظاهر چنين می‏نمودند که کشورهايشان به کاروان تمدن مدرن پيوسته است، اما در حقيقت نوکران بی اختياری بودند که نه ارجی نزد اربابان خود داشتند و نه آبرويی پيش ملت‏های خود. اين نوکران فرزندان دست نشاندگان امپراتوری‏های بيگانه بودند که درکشورهای متروپل درس خوانده بودند و با ارزش‏ها و آئين‏ها و آداب زندگی اربابان خود آشناتر از فرهنگ مردم خود بودند.

اين چگونگی برای نخستين بار حکومت‏هايی را در کشورهای پيرامونی پديد آورد که چشمه ارزش‏هايشان در سرزمين‏های بيگانه بود. پيدايش اين گونه حکومت‏های دست نشانده، پنداره پيرامونيان را از فرهنگ غربی دگرگون کرد. اگر تا پيش از اين رويداد، غربيان در ذهن آنان نماد آزادی و آبادی و پيشرفت بودند، از آن پس، دولت‏های غربی جهانخوارانی موذی و چپاولگر و استثمارگر پنداشته شدند؛1 دولت‏هايی که شاهان خونخوار و ديکتاتورهای سنگدل را برکشورهای آنان چيره کرده بود. اين نگرش را دو قطبی شدن جهان نيز بيشتر جاانداخت. يکی از بازتاب‏های فرهنگی اين چگونگی، رويکردن روشنفکران کشورهای پيرامونی به گذشته خود و کوشش در گشايش چشم‏اندازی برای رويارويی با فرهنگ غربی بود. گفتمان "بازگشت به خويش"، اين گونه در جهان پيرامونی شکل گرفت و پايانداد آن در کشورهايی مانند ايران، حکومت اسلامی بود. از اينرو به گمان من، پيدايش حکومت اسلامی در ايران را بايد دنباله منطقی حکومت پهلوی دانست.

شکل‏گيری دولت- ملت در سده گذشته، مردم را با شکل تازه‏ای از حکومت‏ آشنا کرد که درآن حاکمان هيچ همانندی با همتايان پيشين خود نداشتند. رضا شاه هيچ گونه همگونی ظاهری نيز با شاه پيش‏ از خود نداشت. وی خود را مردی مدرن و پيشرو می‏دانست و در شيوه کشورداری پيرو اروپاييان بود. او مجلس و دادگستری و دانشگاه بپا کرده بود و اين همه، بسياری را به اين توهم واداشته بود که دوران ديکتاتوری بپايان رسيده است. گشتی در روزنامه‏های آن دوره نشان می‏دهد که بسياری از نويسندگان پذيرفته بودند که دموکراسی يعنی همان.2
البته اين توهم در بسياری از کشورهای جهان، سقف خواست‏های مردم از حکومت را چنان بالا برد که کار به کودتای نظامی کشيد.

پيدايش حکومت‏های ملی دراروپا پايدار و ماندگار شد، اما در کشورهای پيرامونی کارساز نشد و نشان داد که فرآيند شکل‏گيری دولت، وارداتی نمی‏تواند باشد و نيازمند به پيش زمينه و فرهنگ ويژه خويش ا‏ست. بخشی از اين پيش زمينه، وجودِ نهادهای استوار مدنی‏ست. بخشی ديگر فرهنگ سياسی و پيشداشت‏های اجتماعی. قانون گذاری کار ساده‏ای‏ست، اما ارج گذاری آن دشوار و پيروی از آن بسی دشواتر. اين دشواری سبب می‏شود که هيچ حکومتی تن به جدايی نهادهای قانون گذاری، دادگستری و قوه مجريه ندهد. حکومت‏ها اين هر سه راه ابزار سرکوب خود می‏خواهند. حکومت و دولت با قدرت و شيوه مديريت و کاربرد آن سروکار دارند. اما يکی آن را برای بهزيستی خودی‏ها می‏خواهد و ديگری برای بهزيستی همگان. چنين است که حاکم‏ها قدرت را تنها در نهاد حکومت می‏خواهند، اما آدم‏ها با گذر از هزاره‏های صبروستيز دريافته‏اند که قدرت بايد در ميان نهادهای جامعه پخش باشد تا هيچ کس را يارای راهزنی آن نباشد.

برنامه کلان هر دولت، آزادی شهروندان، آبادی کشور و شادی همگانی‏ست. اين برنامه تنها با درگيری مردم در اداره هر دولت شدنی‏ست. آزادی به آبادی راه می‏برد و باهمبودن ِ اين دو به شادی همگانی کشيده می‏شود. چنين است که امروز شادترين مردمان در کشورهای آزاد و آباد زندگی می کنند. تازه‏ترين آمار جهانی نشان داده‏است که شادترين مردم دراين کشورها زندگی می‏کنند: دانمارک، فنلاند، هلند، سوئد، ايرلند، کانادا، سوئيس، زلاندِ نو، نروژ و بلژيک.3 همه اين کشورها دولت‏های دموکراتيک دارند و از آزادی و آبادی و شادی برخوردارند. برابری اين کشورها با کشورهايی که مردم آن‏ها خود را غمگين‏ترين خوانده‏اند به روشنی نشان می‏دهد که حکومت و دولت چه نقش بزرگی در بهداشت روانی مردم دارند. ناشادترين مردم جهان در اين کشورهای می‏زيند؛ تانزانيا، زيمبابوه، بروندی، مالداو، کره شمالی، افغانستان، کره شمالی، عراق، اوکراين و ارمنستان.4 بله، درست است. ايران اجازه آمارگيری و مردم پژوهی به هيچکس نمی‏دهد وگرنه آشکار است که جايش در کدام ليست می‏بود.

چرا شادترين مردم جهان در کشورهايی که دولت‏های دموکراتيک دارند، زندگی می‏کنند و افسرده‏ترين و غمگين‏ترين مردمان در سرزمين‏های حکومت‏ مدار؟5 برای آن که پيام و پی‏آيند هرحکومت‏ فروکاهی ازرش انسان به ابزار بهره دهی و بيگاری کشی‏ست. حکومت‏ها هماره در پی سود خودی‏ها به بهای زيان ديگران هستند. همچنان می توان گفت برای آن که در کشورهای حکومت زده، هيچ کس در جايی که بايد باشد، نيست و هيچ کاری آن گونه که بايد بسامان نمی‏رسد. هم نيز در چنان جايی، هيچ کس خودش نيست و نمی‏تواند باشد و همگان هماره آگاهانه نقش آنی را که نيستند بازی می‏کنند.

بهداشت روانی هر فرد را جايگاه وی در پيوند با الگوهای کرداری او شکل می‏دهند، يعنی گسل ميان آنی که هست و آنی که دوست می‏دارد باشد.6 هرچه در ذهن انسان، فاصله ميان آن که هست، با آن که می‏پندارد بايد باشد، بيشتر باشد، تنش‏های روانی وی بيشتر خواهد بود. اين فاصله را آداب ِ ادب در هر جامعه شکل می‏دهد. اين آداب در کشورهای حکومت-مدار، ناانسانی، توانکاه و فرد ستيز است. انسان در جامعه آزاد، هر آنگونه که هست می‏تواند زندگی کند و نيازی به صحنه سازی و رُل بازی ندارد. در جاهای ديگر، مردم هماره در پشت شکلک‏‏‏های گوناگون پنهان می‏شوند. اين چگونگی از آنروست که فرهنگ هيچ حکومتی فردانيت را ميدان نمی دهد و همگان را در کنُش و منش، يکسان و يکنواخت می‏خواهد. زندگی در جايی که برزبان راندن پنداره‏های ذهنی پادافره دارد، زندان روان انسان است. اين زندان جايی برای اميدواری و شادی نمی‏گذارد. اين چگونگی را فرهنگ آئين‏هايی که پند و اندرز دادن به ديگران و دستبرد در رفتارها و کردارهای آنان را روا می‏دارد، چند چندان می‏کند. گفتمان‏هايی مانند؛ "امر به معروف" و "نهی از منکر" به آسانی می‏تواند زندگی در فردوس برين را به سوختن در دوزخی سهمناک روی بگرداند. اين که يکی بی هيچ آگاهی و دانش از زندگی ديگری، بدون درخواست او، وی را از کاری بازدارد و يا به کاری بخواند را بايد در زُمره رشت‏ترين آداب فرهنگی دانست و با همه توان با آن سرسختانه جنگيد. زندگی انسان آزاد بايد تهی از هرگونه بند و پند ِ ناخواسته باشد. حاکم‏ها در پرتو اين سنت‏های زشت به زندگی آدم‏ها دست اندازی می‏کنند و آسايش روانی آنان را می زدايند. آنگاه که آرامش و آسايش روانی رخت برمی بندد، تنگ نظری و کوته بينی و آزمندی و ناشکيبايی و پيشی گرفتن برديگران در مردم انگيخته می شود.

حاکم‏ها با دستبرد در ذهنيت مردم، به روان گردانی آنان در راستای سود خود می‏پردازند. زدودن امنيت روانی مردم و کوشش در جداکردن آنان از يکديگر، کوششی دراين راستاست. حکومت هر فرد را مهره‏ای بی پيوند با ديگر مهره‏های سازنده چرخ جامعه می‏خواهد ومی‏کوشد تا ذهن وی را درگير واهمه‏های بی نام و نشان سازد و هماره او را نگران گرفتاری‏هايی که شايد هرگز نخواهد داشت، بنمايد. بيشتر مردم در کشورهای پيرامونی هماره نگران بدآيندهايی هستند که هرگز پيش نخواهد آمد؛ گرسنگی، هرج و مرج، بدنامی، بی آبرويی، بی‏کسی و.....
اين نگرانی‏ها سبب می‏شود که فرد هميشه سرگرم ِ کار خودش باشد و ازدرگيری‏های اجتماعی پرهيز کند. درگير خود بودن، آدمی را بندی خود می کند و آن که بندی خويش است، آسان بنده ديگران می‏شود.

روان گردانی تنها ويژه انسان نيست. نمونه این چگونگی در گیاهان، وادار كردن پروانگان به گرده افشانی گل‏هاست كه با پاداش اندكی روی می دهد.همچنین عشوه گری و دلرُبايی گیاهانِ گوشت خوار در فراخوانی پروانگان و زنبوران و پرندگان بسوی خود را، می توان نمونه ای از روان گردانی واغواگری گیاهان دانست. بسیاری از میوه ها و سبزی‏جات نیز برای پراكندن تخمه خود به گوشه و كنار زمین، تخمه های خود را در میان تن خود می رویانند تا جانورانِ گیاه خوار با بلعیدن آنها، اسباب پراكندن آنها در سرزمین‏های دیگر را فراهم كنند. برای نمونه؛ تخم گوجه و انگور و بسیاری دیگر از میوه ها را انسان با خوردن این میوه ها و بیرون ریختنِ تخم آنها در دشتها و بیابانها، به همه سرزمینها برده است. درمورد انسان، زیبایی، یكی از سازه های افسونگری ست كه به روانگردانی فردِ زیبا پسند کشيده می‏شود.

نژادی چند از مورچگان كه كارگر از خود ندارند، با یورش به لانه مورچگانِ دیگر و كشتن ملكه آن‏ها، بجای وی می نشینند. یكی از این گونه موران، پس از پیروزی، بر پشتِ ملكه میزبان می‏‏نشیند و در میان مورچگان دیگر جولان می دهد و پس از آن اندك اندك، سرِ ملكه را ازتن جدا می كند و لاشه او را به جای تخت به كار می گیرد و برآن مى نشیند. مورچه دیگری، با تراوش هورمونِ ویژه‏ای در لانه مورچگانی از نژادهای دیگر، بویی را در هوای لانه می پراكند كه اثر آن، سربازانِ قوی پنجهِ ِنگهبانِِِ ملكه را وادار به كشتن او می كند و زمینه را برای بر تخت نشاندنِ مورِ مهمان آماده می كند.

قناری نر با آواز فريبنده خود قناری ماده را آماده آمیزش و بارداری كند. این آواز، تورینه اعصابِ قناری ماده را وادار به تراوش هورمون‏های باروری می كند. اين تراوش‏، دل قناری ماده را نرم و گرم می‏کند و آسان به آغوش قناری نر می‏اندازد.7 گفتنی ست كه به هیجان آمدن و كارا شدن تورینه اعصاب قناری ماده، با شنیدن آوازِ جفت نرینه اش به كنترل ازراه دور می ماند.

روان گردانی و وادار كردن غیر مستقیم جانوری به كاری باافسونگری و شیفتن، یكی از ابزارهای ستیزِ همارهِ زیستاران با یكدیگربرای بهره وری بیشتر از فرآورده های زيستبومی‏‏ست كه بیشتر كاربردی درون ـ نژادی دارد. پرنده‏ای كه با آواز خوش خود، دل از جفت خویش می ربايد و كام از وی می ستاند: موری كه با پراكندن افسونبویی، لشكری از موران را به كار وا می دارد؛ گُلی كه با رنگی چشم گیر و ژرف و افسونبار، پروانه ها را بسوی خود می كشاند و به گرده افشانی می گمارد؛ ماری كه با خیره شدن در چشمِ پرنده‏‏ای، آن را خواب میكند و می بلعد؛ مادینه میمونی كه با نمایش نشیمنگاه برهنه و شاداب خود به میمون‏های نر،آنها را شیفته خویش می سازد و مُجاب می كند؛ گیاهی كه با خارهای خود جانوران را از دست زدن باز می دارد؛ تاری كه مگس را در تورِمی اندازد؛ زنبوری كه با رقصِ خود به لانه زنبوران دیگر راه می یابد و.....، بر و دوشی كه دل و دینی می بَرَد، همه نمونه هایی از روان گردانی وافسونگری گیاهان و جانوران است. چنین است كه " زیرِ شمشیرِغمشرقص كنان" می‏توان رفت.

(دنبـــــاله دارد.)

يادداشت‏ها:

1. نمونه ايرانی اين چگونگی را در مقايسه ديدگاه کسی چون ميرزا رضا کرمانی با چشم اندازجلال آل احمد می‏توان ديد. يکی غرب را سرمشق پيشتروی و رستگاری می‏دانست و ديگری نيم سده پس از آن، فرهنگ غربی را مايه بحران‏های جهانی و چپاول کشورهای پيرامونی.

2. نگاه کنيد به سری کتاب‏های "ورق پاره های خواندنی"، که داود علی بابايی گردآوری کرده است و بريده روزنامه‏های زمان رضا شاه است. انتشارات اميد فردا، تهران
3. شادترين کشورهای جهان

4. ناشادترين کشورهای جهان

5. می گويم حکومت- مدار، زيرا همه حکومت‏ها خودکامه و نامردمی و انسان و انسانيت ستيزند. هيچ حکومتی مردمی نمی‏تواند باشد و نيست.

6. خود ِ واقعی و خود ايده‏آل (Real-Ideal)

7. البته سخن از "گرم و نرم کردن دل" اشاره به آماده شدن پرنده ماده دارد وگرنه مراد از دل، همان گلاف گوی گون شگفت انگيزی‏ست که مغز نام دارد.

آدم‏ها و حاکم‏ها

2009-12-31T01:30:00.000-08:00

بخش دوم: ستيــز يا گـريز

در بخش پيشين گفتيم که هرگاه که جانوری با خطر ناگهانی روبرو می‏شود، خود را بر سر دو راهی "خيزو ستيز" و "خيزو گريز" می‏يابد1. ستيز برای جانوران هميشه و در همه جا، کرداری گران و توانسوز است و آن‏ها تنها هنگامی که هيچ راه ديگری نمي‏ماند، ناگزيز از ستيزه ‏جويی می‏شوند. اما گريختن و جان بدر بردن اگر شدنی باشد، کاری ارزان و ای بسا که آسان‏تر از ايستادن و جنگيدن باشد. مگر نگفته اند که؛ "گريز ِ بهنگام پيروزی است"؟ چنين است که جانوران تنها در دو هنگام، استراتژی خيزو ستيز را برمی‏گزينند و در زمان‏های ديگر، فرار را از قرار برتر می‏دارند. آن دوهنگام، يکی زمانی‏ست که جان خود و بستگان خود را در خطر می‏يابند و ديگری هنگامی که کسی به گستره زيست آنان دست اندازی ‏کند. اما برای انسان، گزينش يکی از اين دو راه بسی دشوارتر از جانوران ديگر است. انسان گذشته از نگهبانی از جان و جهان خود، در پاسداری از آبروی خويش نيز به ستيز برمی‏خيزد.

اگرچه ستيز و گريز برای جانوارن کرداری ذاتی‏ست و آن‏ها بی که بدانند چه می‏کنند و يا چه بايد بکنند، بهنگام خطر يا می ستيزند و يا پا به فرار می‏گذ ارند. اما برای انسان، گزينش يکی از اين دو استراتژی، گزينشی پيچيده و حساب پذير است. آن که بهنگام خطر، راه گريزی برای خود نمی‏بيند، راه ستيز را برمی‏گزيند. کسی نیزکه خود را نيرومندتر از دشمن می‏پندارد، می‏ماند و می‏جنگد. البته سازه‏های ديگری نيز سبب خيزوستيز می‏تواند باشد که بزرگترين آن‏ها ايمان به درست بودن راه است. کسی که به درستی راه خود ايمان دارد، گاه بی چشمداشت به پايان کار، به ستيز می‏پردازد. در فرهنگ اسلامی گفتمانی بنام؛ "توکّل"، گاه مسلمانی را با يک استخاره، به بی برنامه وادار به کارهای خطرناک می‏کند. اين گفتمان نیز می‏تواند زمينه ساز گزينش ِخيز و ستيز باشد.

از چشم‏انداز کردارهای همگانی، حاکم‏ها بيشتر از آدم‏ها دوستدار خيزوستيزند. بيشتر مردم خواستار رفتن راه‏های بی‏خشونت برای دستيابی به حقوق خويش هستند، اما حاکمان خوش‏تر می‏دارند که خواسته‏های برحق مردم را نام‏های ديگر دهند و با آتش‏افروزی و آشوب آنان را سرکوب کنند. چنين است که در بيشتر خيزش‏های مردمی، گروهی با نام مردم بپا می‏خيزند و با حکومت در می‏آويزند. بايد گفت که آن که استراتژی خيزوستيز را برمی‏گزيند، آسان می‏تواند در هرزمان که بخواهد، دست از آن بردارد و به استراتژی خيزوگريز روی بياورد. کردار شاه در پايان حکومت خود، نمونه‏ای از استراتژی خيزوگريز بود. او اين استراتژی را بسی پيش از خيزش مردم ايران، برنامه ريزی کرده‏بود. شايد او گمان می‏کرد که مردم خاندان وی را دست نشانده بیگانه می‏‏پندارند. هم از آنرو، سال‏ها پيش از خيزو گريز خود از ايران، دارايی زيادی در کشورهای غربی پس انداز کرده بود و کاخ‏های گران‏بهايی در چند جای جهان خريده‏بود. او فرار را برتر از قرار می‏دانست. شايد هم شاه نمی‏خواست که با ماندن خويش در ايران، جنگ داخلی راه بيفد.

اگرچه رويدادهای چند ماه گذشته در ايران گويای آن است که حاکمان کنونی استراتژی خيزوستيز را برگزيده‏اند، اما خوشبختانه دوران انقلاب‏های خونين بسر آمده است و همه انقلاب‏های سده بيست و يکم، انقلاب‏های آرام و مخملين بوده‏است. اين چگونگی حکومت را فلج می‏کند زيرا که حکومتيان هميشه با کشتار و سرکوب برآن می‏شوند تا تا مردم را از پی گيری خواسته‏های خود پشيمان کنند. از اينرو از شورش بی خشونت بيزارند. هدف از به رگبار بستن تظاهرات آرام مردمی نيز همين است.

نکته بسيار چشم‏گير و اميدوار کننده‏ای که درباره رويدادهای کنونی ايران می‏توان گفت اين است که اين بار، مردم چونان شهروندان ايرانی به ميدان آمده‏اند و نه بندگانی پيرو و يا بردگانی مزدور. گفتيم که انسان در پاسداری از آبروی خويش نيز به خيزوستيز می‏پردازد. آنچه امروز در ايران می‏گذرد، خيزشی از اين دست است. اين خيزش مردمی، نخست خواستار بازستانی رای خود بود و اکنون می‏رود که تا با گذر از آن، به ننگ تاريخی فروافتادن ايراينان به چاله خرافه و خامی پايان دهد. اگرچه اين کاردشوار می‏نمايد، اما خوشبختانه دوران بندگی و بردگی بسرآمده است و روزگار ما روزگار آگاهی مردم جهان از حقوق مدنی‏ خويش است. اين بار مردم به ميدان آمده‏اند و نه مومنان. آمدنی خود جوش و بی‏فتوا برای گرفتن حقوقی که بيش از دوهزار سال است پايمال شده‏است. اين خيزش آرمانی نيست و هدف آن دستيابی به حقوق فردی برای زندگی بهتر است. اين رويداد خجسته را دست‏کم نبايد گرفت. خيزوستيزها در درازنای تاريخ ايران همه مذهبی، قومی و صنفی بوده است؛ جنگ حيدری و نعمتی آل‏ها و ايل‏ها. اين باربيشترينه مردمان ِ شهرنشين، يعنی شهروندان، هم‏صدا فرياد سرداده‏اند که؛ "ماهمه با هم هستيم". از اين پس هيچ برنامه و فرآيند سياسی نمی‏تواند مردم را ناديده بگيرد.

از سوی ديگر، حکومت ايران با توجه به ساختار پسگرا و فرد ستيزش، ناتوان از پذيرش خواست‏های مردمی و ناگزير از فروپاشی‏ست. اين حکومت تا زمانی که روبه گذشته داشت، می‏توانست پروار ‏شود. اما اکنون چشم‏انداز فرهنگی شهرنشينان ايرانی رو به آينده دارد و بازگشت به بندها و پندهای گروهی سنت گرای روستايی را برنمی‏تابد.

فروريختن هر حکومت در دنيای مدرن نيازمند به سه پيش آيند است: نخست آن‏ که مشروعيت از آن زدوده شود. ديگر آن که اپوريسيونی نيرومند و اکثريت پذير در برابر حکومت پيدا شود و سوم آن که جامعه جهانی پشتيبان خيزش مردمی در آن سرزمين باشد. در ايران پيش‏آيند نخست پديد آمده است، اما آن دو ديگر هنوز شکل نگرفته‏است. چيره شدن آدم‏ها برحاکم‏ها خودبخودی نيست و بی برنامه و روش، شدنی نمی‏تواند باشد. تاريخ نشان داده است که گاه گروه حاکم در واپسين گام ِ شکست خود در خيزو ستيز با مردم، با ترفند تازه‏ای مهره‏های نمايان و جلودار را عوض کرده‏است و آنان را نماينده مردم خوانده‏است و اين گونه به خيزش همگانی پايان داده‏است. اين چگونگی در بسياری از کشورهای اروپای شرقی رخ داد و ساختار حکومت دست نخورده از دست رهبران پيشين به دست رهبران تازه سپرده شد. بله، حکومت نهادی چند لايه است که هر لايه، پيازين وار برگرد ديگری پيچيده شده است و آسان می‏تواند پوست بيندازد و شکلی نو به ساختار کهنه خود ببخشد. مردم رومانی با فروافتادن چائوشسکو، ماه‏ها به هلهله و پايکوبی پرداختند و با رفتن او جهان را سفره پهن و بی‏پايان نمايی در دسترس خود پنداشتند. اما چندی پس از آن چگونگی، اندک اندک دريافتند که با رفتن ديکتاتور، ديکتاتوری از ميان نرفته است و بسی موذيانه‏تر از گذشته به چپاول سرمايه‏های رومانی پرداخته‏است.

ستيز آدم‏ها و حاکم‏ها بر سر آزادی و نيز برابری همگان در برابر قانون است. آزادی گران‏بهاترين حق در جهان است. اين حق، ريشه هرگونه بند و پند را می‏سوزاند و فرد را فرماندار زندگی خود می‏کند. آزادی به گوهر پديده‏ای پاکساز است و دکان هرگونه مردم فريبی را می‏بندد. آزادی گفتمانی انسانی‏ست و جامعه آزاد هماره در تيررس راهزنان ذهن مردم است. چنين است که آزادی نيز چون گل نياز به نگهداری دارد. در کشورهای آزاد پاسبانی از آزدادی کار نهادهای مدنی‏ست. اين نهاد‏ها با بکار گيری ِ خِرَد همگانی آيندها و روندها را با چشمداشت به سود و زيان همگانی برمی‏رسند و بدينگونه، کشور را از لغزش بسوی خوشداشت‏های فردی می‏رهانند. نويسنده‏ای ايرانی در جايی نوشته‏بود که امروز ايران به مردی قوی نياز دارد. به گمان من درست‏تر آن است که بگوييم امروز ايران به نهادهای مدنی نيرومند نياز دارد. اين کشور در درازای تاريخ خود مردان "قوی" زيادی از آل‏ها و ايل‏های گوناگون بخود ديده است، از چنگيز و نادر و رضا شاه. اکنون زمان آن رسيده‏است که دل از مردان و زنان خود ساخته برگيريم و به پی‏افکندن نهادهای مدرن مدنی بسپاريم.

حاکم‏ها، آدم‏ها را هميشه و در همه حال محکوم می‏خواهند. محکوم به بندگی و بردگی. محکوم به نادانی و ناتوانی و ناخواهی. محکوم به زيردستی و دون مايگی و نوکر منشی. روانشناسی پيوند ِ حاکم و محکوم، روانشناسی راهزنی هماره است. در اين کشمکش حکومت برآن است تا با پرداختن ذهن هر فرد، از وی ابزار بهره کشی بسازد و او را در راستای سود خود بکار گيرد. شعار هر حکومتی، شعار، "همه برای يکی"ست. خوی تمام خواه و ذهنيت و زندگی انگلی ِ حاکم‏ها، انسان را مورچه وار در خدمت حکومت می‏خواهد. ريشه‏های کردارهای راهزنانه را در ميان برخی از جانوران نيزمی‏توان ديد. سَكیولینا 2، صدف دریایی گیاه مانندی است كه با چسبیدن به تنِ خرچنگ و مكیدن خون از بدن آن جانور، زندگی انگلی دارد. این انگل آبزی، رشته‏‎ای بلند و پر نیش دارد كه آن را در زیرشكم خرچنگ می چسباند و با فرو بردن نیش های سوزنی خود به تن خرچنگ تغذیه می كند. این جانور همچنین با فرو بردن نیشهای سوزنی خود در تخمدان خرچنگ، با مكیدن موادِ غذایی تخم‏ها، ازكُنش‏های جنسی آنها جلوگیری می كند و با اخته كردن خرچنگ، همه مواد غذایی و انرژی جسمی او را كه می باید در راه همگون سازی به كار بَرَد، می مكد. هر چه خرچنگِ انگل زده بیشتر شكار می كند ومی خورد، سكولینا پروارتر می شود و بیشتر جاخوش می كند.

باج و خراجی که حاکم‏ها در درازای تاريخ از مردم بنام شاه و خدا و خدمت به آب و خاک و بهانه‏های ديگر گرفته‏اند و می‏گيرند، نمونه انسانی نيش‏های سوزنی سکوليناست.

زیستارِ تك یاخته‏ای دیگری بنام " ناس اِما"3، همه زندگی خود رااز راه فریفتنِ نوزادان سوسك و زنبورعسل می گذراند. نوزاد سوسك تا هنگام بلوغ، تنی نرم و شفاف و حلزونی دارد و برای بسیاری از شكارگرانِ این جانور، تُرد و خوشمزه و دلپذیر است. بدن این نوزادان را پیش ازبلوغ، تراوش هورمونی نرم می دارد كه پس از بلوغ خشك می شود وبدن سوسك، اندك اندك سفت و سخت می شود. ناس اِما، با ساختن ماده ای همانندِ این هورمون، از بالغ شدن جانورِ میزبان جلوگیری می كند تا جایی كه پس از چندی حجم بدن آن دو برابرِ حجم سوسك ِبزرگسال می شود تا طعمه مهمان خود گردد.

نمونه انسانی هورمونی که ناس-اما برای فريب نوزاد سوسک می‏سازد، مذهب و ايدئولوژی‏ست. اين دو، ذهن انسان را برای هرگونه بهره کشی کوک می‏کند و از انسانی که بايد به گوهر دوستدار زيستن و آزادگی باشد، بمب انسانی می‏سازند. حاکم‏ها با بهره‏گيری ابزاری از دين و اخلاق و ادبيات و هنر، از انسان موريانه می‏سازند. لويی آلتوسر، فيلسوف نامدار فرانسوی در درنگی ژرف به اين نکته پرداخته‏است که چگونه شيوه همرديفیِ سازه‏های توليد، زمينه سازکارکرد ذهن انسان و جان و جهان او می‏شود.4 وی برآن است که درونی‏ترين خواهش‏های انسانی، ساختاری فرهنگی-اجتماعی دارد و آبشخور هر انديشه خصوصی، ايدئولوژی حاکم بر زمان است. از اين چشم‏انداز، آگاهی و انديشه انسان در هر دوره، زمانمند، سياسی و دستکار شيوه توليد در جامعه است. اين چگونگی ساختاری ناخودآگاه دارد و ما بی که بخواهيم با آن همراه می‏شويم. برای نمونه، در تاريخ مدون ايران، پيروزی‏ها بنام شاهان نوشته شده است و شکست‏ها بنام مردم ايران. می‏گويند؛ نادر هندوستان را گرفت و نه ايرانيان. اما هنگامی که به شکست می‏رسيم، آن را به حساب مردم می گذاريم و - برای نمونه - می‏گوييم؛ شکست ايران از روسيه و نه شکست فتحعلی شاه.

دنبـــــاله دارد.

يادداشت‏ها:
............
1. دوستی برمن خُرده گرفته‏است که جداسازی "حکومت" و "دولت" به گونه‏ای که من از آن در بخش پيشين سخن گفته‏ام در فرهنگ و زبان انگليسی وجود ندارد و واژه،“Government” در آن زبان هم برای حکومت بکار می‏رود و هم برای دولت. اين نکته مرا بياد سخنی از شاملو انداخت که در پاسخ کسی که به او گفته بود به اين نوع شعر به زبان انگلیسی می‏گويند؛ "شعر آزاد"، گفته بود که؛ در انگليس روستايی هم هست که به آن می‏گويند؛ "ليتل راک"، خُب، که چی؟ اين که در زبان انگليسی حکومت و دولت را يکی می‏دانند – که البته چنين نيست – هيچ پيوندی با سخن من ندارد. سخن اين دوست ما اين است که اگر دريافت‏های ما با آنچه غربي‏ها می‏گويند، جور در نيايد، درست نمی‏تواند باشد. يعنی آنچه آن‏ها گفته‏اند و نوشته‏اند، بايد سنجه‏های راستی و درستی برای ما باشد. وای برما اگر چنين بيانديشيم..
در همين راستا، خشایار دیهیمی مترجم ايرانی، state را به دولت و government را به حکومت برگردانده است. به عنوان نمونه او convention model of state را "الگوی توافقی دولت" ترجمه کرده وgoverning convention را هم "توافق حکومتی" ترجمه کرده است. عزت الله فولادوند هم state را به دولت برگردانده است.

2. Sacculina

3. Nosema

4. برای آگاهی بيشتر در اين باره نگاه کنيده به ایدئولوژی و دستگاههای ایدئولوژيک دولت در اينجا: http://www.marxists.org/reference/archive/althusser/1970/ideology.htm

از ديـــر رسيدن و زود گـــزيدن

2009-12-18T13:03:00.000-08:00

دستگاه چاپ سُربی در سال 1439 میلادی ساخته شد و ده سال پس از آن در سراسرِ اروپا ‏درکار بود. این صنعت در سال 1816 به ایران آمد اما هشتاد سال پس از در ایران بکار ‏گرفته شد. اگر چه چاپ سنگی در ایران در چند دهه‏ای پیش از بکار افتادن دستگاه چاپ ‏سُربی دایر بود اما چاپ مکانیزه سربی 458 سال پس از پدید آمدن در غرب، در کشور ما ‏بکار گرفته شد. اين ديرآمد را بايد يکی از شوم‏ترين بدآوردهای ايران در سده گذشته دانست. ‏

پیدایش پدیده چاپ را باید یکی از بزرگ ترین رویدادهای تاریخ دانست. برخی از پی‏آيندهای ‏آن اين‏هاست: ‏

• آموزش و پرورش همگانی در پرتو تيراژ فراينده کتاب‏های درسی و آموزشی
• همگانی کردن خواندن و نوشتن و پديد آوردن توانايی انديشيدن و آموزاندن به ديگران.‏
• افزايش ذهنيت نوشتاری و روشمند و کاهش ذهنيت شفاهی و دگرگون شونده
• نوشتاری کردن فرهنگ شفاهی و پايدار کردن داده‏های فرهنگی و ادبی با انباردن آنها ‏درکتاب و برگ‏های چاپ شده. ‏
• استاندارد کردن شيوه نوشتاری. ‏
• گسترش دانش و هنر با آسانياب نمودن انديشه‏ها و آثار دانشمندان وهنرمندان و ‏سخنوران و نويسندگان و اهل قلم.‏
• توانايی بيشتر ويرايش و پيرايش و آرايش انديشه و متن.‏
• امکان ترجمه روشمند و ترابری انديشه از فرهنگ و يا سرزمينی به سرزمين ديگر. ‏
• پيدايش رسانه‏های نوشتاری چون روزنامه، شبنامه، مجله، دستور کار، شيوه کارکرد، ‏و تدوين قانون و اساسنامه و مرامنامه. ‏
• پيدايش کتابفروشی، کتابسرا، کتابخانه همگانی و بازار کتاب و روزنامه و نشريه. ‏

چنين بود که پيدايش صنعت چاپ، در کشورهای غربی زمينه ساز فوران دانش و دانستنی ‏درباره پديدارهای جهان گرديد و گستره دانش و آگاهی همگانی به گونه ژرف و شگفت‏انگيزی ‏دگرگون کرد. اما در ايران دست‏هايی که هماره در بزنگاه‏های ‏ تاريخی برای مردم ديوار ‏می‏کشند و ‏شکوفايی آنان را برنمی‏تابند، بسی بيش از چهارسده از آمدن صنعت چاپ به ايران ‏و بازتاب‏آن جلوگيری کردند. ‏

اولین چاپخانه در ایران در سال 1233هجری در شهر تبریز برپا شد1. اين کار با نکوهش ‏ملايان همراه بود که چاپ کتاب را "امری الحادی" می دانستند و آن را مايه برباد رفتن دين ِ ‏مردم می‏پنداشتند. از اينرو اين چاپخانه ديری نپاييد و تا سال 1314، چاپ سربی در ايران پد ‏نگرفت. احمد کسروی در اين بارنوشته است که؛ " مستبدین حروف سربی چاپخانه امید ترقی ‏را ذوب کرده و به صورت گلوله در آورده و به روی این ملت بیچاره انداختند2.‏

دير آمدن صنعت چاپ سربی به ايران، سبب ديرآمدن آموزش و پرورش مدرن به آن کشور ‏دير آمدن آموزش و پرورش، سبب ناآشنايی بهنگام ما با ارزش‏ها و انديشه‏های مدرن و عقب ‏ماندن از جهانيان در کتابخوانی شد. ‏

البته جنگ کهنه پرستان و کژانديشان با نمادهای زندگی مدرن، تنها برسر ِ چاپ سربی نبود. ‏آنان هماره در گذر تاريخ با هر پديد نو سرِ ستيز دارند و از دبستان و دوش و ساعت مچی ‏گرفته تا تويتر را در آغاز حرام می‏دانند. سياستی که امروز در ايران در پيوند با اينترنت ‏دنبال می‏شود، همانی‏ست که در سده گذشته درباره چاپ دنبال می‏شد. پيدايش گستره مجازی ‏اينترنت، جهان را دستخوش دگرگونی‏های شگرفی کرده است که بازتاب‏های آن ای بسا که در ‏آينده‏ای نزديک، گفتمان پيشرفت را شتابی نوری دهد. اما شوربختانه حکومت ايران اينترنت ‏را هووی صدا و سيما می‏داند و با آن که از نقش روزافزون آن در جهان کنونی باخبر است، ‏اما از آن می‏هراسد و از فراگير شدن آن جلوگيری می‏کند. ‏

بله انگار که ما بايد هميشه ديرتر از ديگران برسيم و زمانی هم که می‏رسيم ترن رفته است. ‏گفتمان نوشداروی پس از مرگ سهراب، نماد روشنی از اين گرفتاری تاريخی ماست که ای ‏بسا ريشه در ناخودآگاه قومی ما دارد. شايد همين دير رسيدن‏ها ما را زودباور و زودرنج و ‏زودانداز و زودگزين کرده‏است. شايد .
‏
‏..............................................‏
‏1. احمد کسروی در کتاب "تاریخ هیجده ساله آذربایجان" آورده است که، در سال ۱۲۳۳ ‏هجری قمری اسباب و آلات چاپ حروفی را به تبریز آورده و تحت حمایت عباس میرزا نایب ‏السلطنه که در آن زمان حکمران آذربایجان بود مطبعه کوچکی برقرار نمود. البته پيش از آن ‏در زمان صفويه، سفیر «پاپ» يک دستگاه ماشین چاپ ، برای شاه عباس هدیه آورد و «کتاب ‏مقدس» چاپی را به شاه داد؛ شاه دستگاه چاپ را به کلیسای جلفا بخشید.
‏
‏2. همان کتاب.‏

آدم‏ها و حاکم‏ها

2009-12-14T11:37:00.000-08:00

1. حکومت و دولت

حکومت و دولت دو نهاد گوناگون در دو سوی کشاله سياست است. دولت نهادی مدنی‏ست که کارداران آن از ‏سوی مردم برای زمانی چند، برای کشورداری بزگزيده می شوند. اما حکومت، گستره فرمانروايی گردنکشی ‏زورمند ا‏ست، که با شکست دادن گردنکشان و ياغيان و اوباش و اراذل ديگری که درکشور آهنگ سردمداری ‏داشته‏اند، به تخت می‏نشيند و خود را همه کاره آن سرزمين و فرمانفرمای جان و جهان مردم می‏انگارد. اگر دولت ‏هماره به مردم بدهکار است و خود را خدمتگزار مردم می‏داند، حاکم، همواره از مردم بستانکار است و همگان را ‏کرُنشگر و ستاينده خود می خواهد. دولت به مردم حساب پس می دهد و حاکم از آنان حق و حساب می ستاند. ‏دولت‏ها برنامه‏های گوناگونی دارند، اما حاکمان هرکس و در هرسرزمينی که باشند، تنها يک برنامه دارند و آن ‏همانا نگهداری جايگاه و پايگاهِِ خويش است. دولت نماينده مردم است و حکومت دشمن مردم. ‏

دولت، نهادی مدنی، تاريخی، انسانی‏ست که پيدايش آن در گروی پيشداشت‏های فرهنگی و اجتماعی ويژه‏ای‏ست. ‏اما حکومت، برآيندی از ذات خويشتنخواه و جانوری انسان است که نيازی به پيش زمينه فرهنگی و اجتماعی ‏ندارد. اين چگونگی در ميان گله گرگان و درندگان شکل گيری خودبخودی دارد و ذات تمام خواه هر زينده، زمينه ‏ساز آن است. با اين حساب، می‏توان گفت که حکومت ساختاری طبيعی و همسو با طبيعت انسان دارد، اما دولت، ‏برآيندی از خوی انسانی و آرمانخواهی فرهنگمند اوست. چنين است که نهاد دولت و دولتمداری، مانند همه ‏دستاوردهای انسانی ديگرنيازبه نگهبانی و پيرايش دارد.‏

پس با چشمداشت به آنچه گفته شد، سخن ما در اين يادداشت، درباره دولت نيست و دولت و مردم را نمی‏توان جدا ‏از يکديگر پنداشت زيرا که هرآنگاه که دولتی به جدا شدن از مردم و خواست آنان بگرايد، خودبخود با رای مردم ‏کنار زده می‏شود. سخن در اينجا برسر حکومت است که هماره مردم را با زور کنار می‏زند و بنام آنان و بجای ‏آنان حقوق همگان را پايمال می‏کند . چنين است که من حساب "آدم‏ها" را از "حاکم‏ها" جدا می‏کنم و در اين نوشته ‏به چگونگی داد و ستد ِ حاکم‏ها با آدم‏ها می‏پردازم. ‏

حکومت‏ها در گذار تاريخ، هماره و در همه جا راهزنان زندگی مردم بوده‏اند و مردم هماره و در همه جا ‏می‏کوشيده‏اند که خود را از آسيب آنان دور بدارند. تاريخ بخش بزرگی از زندگی انسان برروی زمين، کارنامه ‏کشش‏ها،‏ کوشش‏ها و کنُش‏ها و واکنش‏های ميان آدم‏ها و حاکم‏ها بوده‏است. از سويی مردم برآن بوده‏اند تا از آسيب‏ ‏حاکمان بدور بمانند و دسترنج خود را از ديدرس آنان دور بدارند و از سوی ديگر حاکمان هماره در پی راهيابی به ‏ذهن همگان و بازسازی ارزش‏های آن در راستای سود و زيان خويش بوده‏اند. اين راهبرد با کمک دين و اخلاق و ‏ايدئولوژی رُخ می‏دهد. ‏

نادانی بزرگترين آفت زندگی‏ست. در فرهنگ ما ناداری و نادانی را همسنگ و همسنگر می‏دانند و يکی را زاده ‏ديگری. اما چنين نيست. ناداری با همه دشواری‏ها و سنگ‏ها و سنگلاخ‏هايش، به نادانی راه نمی‏برد. ای بسا که ‏نادار ِ تهيدست، دسترسی کمتری به دانشی که مورد نياز اوست داشته باشد، اما نداشتن دانش چيزی‏ست و ناتوانی ‏از انديشيدن چيزی ديگر؛ يِکی در گستره دانستن است و ديگری درباره توانستن. نادان، ناتوان است، اما نادار ‏توانايی‏‏ست که ميدان توان نمايی ندارد. با اين همه، نادانی و ناتوانی هر دو آفت زندگی‏ست و هر دو ابزاری ‏گرفتار ساز و گُيرانداز و زندگی سوز. ابزاری که حاکمان در گذر تاريخ از آن‏ها برای کارسِتانی و زهرچشانی ‏بهره برده‏‏‏اند. ‏

انسان نادان بسيار زود سربراه و قالب بندی می‏شود و آسان می‏تواند دستاويز خواست‏ها و خواهش‏های ديگران ‏گردد. اين چگونگی اگر با تهيدستی نيزهمراه باشد، کار را بسيار آسانتر می‏کند. می‏گويند که؛ "شکم گرسنه ‏کافراست." اين بدان معناست که انسان گرسنه آمادگی بيشتری برای تن دادن به کارهايی که ديگران از آن سر ‏بازمی زنند، دارد. آورده‏اند که آغامحمدخان قاجار به جانشین خود هشدار داد که؛ "اگر میخواهی بر این مردم ‏حکومت کنی آنها را گرسنه و بیسواد نگه دار."2 ‏

در روزگار کنونی در کشورهای پيرامونی، تهيدستی همگانی و گداپروری همراه با نادان خواهی مردم و ناآگاه ‏نگه داشتن آن‏ها همچنان در فهرست برنامه‏های کوتاه و بلند حکومت‏هاست. در اين کشورها، اقتصاد بسته حکومتی ‏سبب می‏شود تا حکومت با در دست داشتن بازار و سرمايه، هربلايِی که می‏خواهد برسر مردم بياورد‎.‎‏ اين ‏چگونگی را در ايران به روشنی می‏توان ديد. بزرگترين دشمن مردم ايران، تهيدستی و ناآگاهی فزاينده مردم است ‏که همواره در گذر تاريخ دراين کشوربوده است. اين دو بلای بزرگ سبب می شود که هميشه بخش بزرگی از ‏مردم، آماده برای خدمت گذاری به حکومت‏های خودکامه و يا دولت‏های جهانخوار باشند. شايد آغا محمد خان ‏قاجار با آگاهی از اين چگونگی‏، مردم را گرسنه و بی‏سواد می‏خواست و به درستی می‏پنداشت که چنان مردمی ‏چون موم در دست حاکم نرمش پذير و ابزاروارند.‏

تهيدستی ناآگاهی می‏آورد و ناآگاهی توانمندی‏های انسان را کاهش می دهد و او را فرومايه و تهيدست می کند. اين ‏سخن بمعنای آن نيست که تهيدستان فرومايه‏اند، بلکه می خواهم بگويم که ناداری و تهيدستی، زمينه ساز همه ‏زشتی‏ها و ناهنجاری‏ها و ناسازگاری‏هاست و تهيدستان هماره درتيررس ناخوشی‏ها و نابسامانی‏ها و ناروايی‏های ‏جهانند. اين دايره زندگی سوز ِنادانی و ناداری از انسانی که زندگی را نردبان آسمان می‏خواهد، زينده‏ای زبون و ‏جنگلی می‏سازد. زينده‏ای که خوی جانوری‏اش او را از همدلی و همراهی و هماوايی با ديگران بازمی‏دارد و ‏حکومت‏ها را از آسيب خيزش‏های همگانی در امان می‏دارد. چنين است که هرجا که حکومت جای دولت ‏می‏نشيند، خوی جانوری مردم جان می‏گيرد و آزار و کُشتار و دزدی و درويی و نيرنگ نهادينه می‏شود و ديوِ ‏درون هر فرد، آماده افسار گسيختن و آتش افروختن می‏شود.‏

پژوهش‏های دامنه داری در روان شناسی اجتماعی نشان‏داده است که آنگاه که جانوران گروه زی با کمبود و ‏خوراک و جا روبرو می‏شوند، خشونت و پرخاشگری در ميان آنان افزايش می‏يابد و هرچه شتاب کمبود افزونتر ‏می‏شود، خشم وخشونت و خونخواری بیشتر می‏گرد‏د. رويدادهای ناگوارانسانی نيز اين روند را نشان داده‏‏است. ‏کشتی نشستگانی که در گذشته راه خود را در دريا گم می‏کردند و يا کشتی شکستگانی که کشتی‏شان در ساحل ‏جزيره‏ای دور به گل می‏نشست و در آن جزيره زندانی می‏شدند، نخست در حلقه‏ای يِکدل و يک‏زبان به فکر چاره ‏می‏افتادند و اگر راه گريز نمی‏يافتند، اندک اندک هرکسی به فکر ماندگاری خويش می‏افتاد و سپس آهنگ کشتن و ‏خوردن گوشت و پوست ديگران می‏کرد و سپس‏ترآن که قوی پنجه‏تر‏ از ديگران بود، پس از کشتن وخوردن ‏همراهان خود، از گرسنگی هلاک می‏
شد و يا با گذر کشتی ديگری که از آنسوی آب می‏گذشت، از مرگ می‏رهيد و داستان خود را برای آنان باز ‏می‏گفت. ‏

هرچه انسان آسايش بيشتری داشته باشد، از آرامش روانی بيشتری برخوردار می‏شود. آرامش روانی، مهربانی و ‏باهمی و يکدلی می‏آورد و مردم را به هم نزديک می‏کند. اين چگونگی نابرابری و ستم کشی را برنمی‏‏تابد و در ‏هرجا که با آن روبرو می‏شود، موجی از ناشکيبايی همگانی در برابر حکومت پديد می‏آورد. از اينرو هرجا که ‏نابرابری هست، آرامش روانی از مردم گرفته می‏شود و حکومت با دست يازی به مکانیزم بيم و اميد، هر طبقه ‏اجتماعی را در جايگاه خود نگه می‏‏‏‎ ‎دارد. گاه بيم از گرسنگی و بيماری و بی خانمانی و بی آبرويی، همگان را ‏فرمانبردار می‏دارد و بکار می‏کشد و اميد به آينده‏ای بهتر، آنان را در فرمانبرداری و کار و کوشش پايدار و ‏ماندگار می‏کند. گاه بيم از آتش دوزخ و يا داغ و درفش حزب و حکومت. ‏

ساختار روانی انسان چنان است که واهمه و اندوه و نگرانی و درد، بازتاب‏های پايدارتری در‏ آن دارد تا شور و ‏شادی. چنين است که ما حافظه ماندگاتری از تلخی و دشواری و درد داريم تا خاطره‏های شيرين. همچنين ‏رويدادهای دهشتناک و تلخ تاريخی بيشتر در يادها می‏ماند و کارهای تراژيک ادبی و هنری در گذر تاريخ، ‏پايدارتر از داستان‏های خوش-پايان است. نمونه تاريخی اين چگونگی برای ايرانيان، حمله اسکندر و تازی‏ها و ‏مغول‏هاست و نمونه ادبی آن داستان رستم و سهراب و سوگ سياوش.‏

يکی ديگر از ويژگی‏های ساختاری روان انسان اين است که گريز از اندوه و نگرانی و دشواری و درد را بسی ‏بيش از دست يابی به شادی خوش می‏دارد، يعنی که نداشتن ِ درد برای او مهمتر از داشتن شادی‏ست و انسان ‏انرژی بيشتری در راه فرار از دست ناخوشی خرج می‏کند تا در راه دستيابی به شادمانی. توانايی زياد انسان در ‏رويارويی با دشواری و درد و سختی از آنروست که وی در گذر از هزازه‏های برآيشی خود بيشتر با دشواری‏ ‏سروکار داشته است تا با شادی و رفاه و آسايش.‏ از اينرو، بيم و هراس و نگرانی و دهشت آفرينی، ابزارهای ‏بهتری برای کنترل ذهن انسان است و حکومت‏ها در گذر تاريخ اين ابزار را برای ماندگارتر ساختن خود بکار ‏گرفته‏اند و می‎گيرند. بيم آفرينی، اهرمی منفی برای ترساندن جانوران و فراری دادن آن‏ها و يا بيگاری کشيدن از ‏آنان است. اين گونه است که در طبيعت، جانوران با زبان خوش و يا پاداش دادن به شکارگران خود در پی رهايی ‏از دست آن‏ها برنمی‏آيند و هريک سپر دفاعی خود را دارند. يکی مانند مار، نيشی زهرآلود دارد و ديگری نيشی ‏گزنده يا بُرنده و يا درنده و آن ديگر، چنگالی خشنده و کشُنده. ‏

انسان نيز می‏تواند با افسار و لگام و تازيانه و سُک و شلاق و دهان بند و کنُد و قُل و قلاب و زنجير و زندان و ‏گلوله بيم گستری ‏کند و به بيگاری کشيدن از جانوران و همنوعان خود بپردازد. اين همه را در سرزمين‏هايی که ‏مردم در آتش ستم حکومت‏های انسان ستيزند، می‏توان ‏ديد. هيچ حکومتی باهمستان انسانی را برنمی‏تابد و ‏شکل‏گيری آن را ميدان نمی‏دهد. البته هيچ حکومتی نيز هرگز بی‏خيال از هراس همدلی مردم و باهمی آنان نمی‏شود. هرچه ‏حاکمی بر سرزمينی چيره‏ترمی‏شود، هراس و دهشت او از يکی شدن مردم روزافزون‏تر و بيشتر می‏گردد. اين ‏هراس هماره در ذهن سرکرده حکومت که تا جايی پيش می‏رود که روياهای هرشبه‏اش، کابوس‏های خونبار افتادن ‏از هرم زورمداری و تکه پاره شدن تن‏اش بدست مردم است. او پايمال شدن خود را در زير پای شهروندان ‏شورشی می‏بيند و با مشت‏های خمشناک مردم برسرو رويش از خواب می‏پرد و ترسان و لرزان به زمين و زمان ‏ناسزا می‏گويد. هرچه مردم بيدارتر می‏شوند، خواب حاکم آشفته‏تر می‎شود و کابوس‏هايش دوزخی‏تر. روانپزشک ‏صدام نوشته است که صدام هرشب با داروی خواب و گيلاسی ويسکی روانه تختخواب می‏شد و ويسکی را تنها ‏‏"رفيق ِ شفيق" خود می‏دانست. ‏

هراس آدم‏ها و حاکم‏ها از يکديگر، يکسويه نيست.‏‎ ‎‏ اين هراس روندی الاکلنگی دارد. هرگاه که حکومت ميدان ‏مبارزه مردمی را از مبارزان و آزاديخواهان خالی می‏کند، هراس همگانی از هيولای حکومت افزايش می‏يابد. در ‏چنان زمانی، آزردگی مردم به افسردگی همگانی راه می برد و نااميدی بر ادبيات و هنر سايه می‏اندازد. نمونه اين ‏دوران در تاريخ نزديک ايران، دهه پس از کودتای امريکا عليه دولت مصدق است. هرگاه نيز که مردم يکه تاز ‏ميدان مبارزه می‏شوند و بر حکومت می‏شورند، سيل هراس ناشی از کشمکش مردم و حکومت بسوی سردمداران ‏حکومت سرازير می‏شود. اين هراس، حاکمان را به کارهای پيش بينی ناپذير وامی‏دارد. رفتارهای حکومت ايران ‏در چند ماه گذشته، نمونه اين چگونگی‏ست. هزرگی‏ها و بزن و ببندهای اوباش حکومتی و برخی از سخنان و ‏رفتارهای ديوگون سران حکومت با مردم، گويای هراس آسيمه ساز آنان است. بسياری از اين رفتارها نشان از ‏بی‏خوابی آنان دارد. پژوهش‏های زيادی در رفتارشناشی نشان داده است که بی‏خوابی سامانه ذهن انسان را در هم ‏می‏ريزد و روشمندترين ذهن‏ها را در اندک زمانی به هذيانی‏ترين بازتاب‏ها وا می‏دارد. ‏

بی‏خوابی برخاسته از هراس، ديو ِ درون انسان را بيدار و هشيار می‏کند و او را به دوراهی "خيزوستيز" يا ‏‏"خيزو گريز" می‏رساند. اين دوراهی‏ مرگ و زندگی‏ست که هرجا انسان خود را با مرگ رويارو می‏پندارد، خود ‏را برسر آن می‏يابد و ناگزير می‏شود که يا برخيزد و بستيزد و يا برخيزد و بگريزد.1 چنين می‏نمايد که حکومت ‏ايران اکنون برسر اين دو راهی‏ست. ‏

دنبــــاله دارد.‏

‏........................‏
‏1. اين چگونگی الگوی کرداری کهنی‏ست که در همه زيندگاه يکسان است و در روانشناسی برآيشی آن را يکی از ‏رفتارهای پايدار برآيشی می‏دانند.‏Evolutionary Stable Behaviour (ESB) ‎

امَــــــا

2009-12-06T08:18:00.000-08:00

‏.........................................
كه گوباره را شرح و تفسير نيست

کسی برای نخستين بار در تاريخ بشر بر الاغ سوار شد و خرسوارى را به ديگران ياد داد، انسان ‏نوآورى بود كه كار تازه اى كرده بود و با اين كارش واكنشهاى گوناگونى را برانگيخته بود. ‏هوشمندان و پويندگان و جويندگان، اين كار را ستوده بودند زيرا آن را كارى يافته بودند كارستان. ‏از آن پس نه تنها نيروى آن چار پاى خرزور در خدمت انسان بود، بلكه اين كار، راه را براى ‏بهره بردارى از ديگر چرندگان و پرندگان و خزندگان نيز باز كرده بود. خرسوارى توان ‏باربردارى و ترابرى انسان را چند چندان كرده بود و راه براى بهره وری از جانوران در راستاى ‏نيازهاى انسان بازشده بود. پس آنان كه خواهان پيشرفتن انسان بسوى فردايى بهتر بودند، اين كار ‏را ستوده بودند.
‏
اما واپسگرايان اين رويداد را به فال نيك نمى گرفتند و برآن بودند كه خرسوارى "بدعت گذارى" ‏در كار خداست كه گفته اند؛ " از تو حركت، از خدا بركت. نگفته بودند كه از خر حركت از خدا ‏بركت. آنان هر آنچه را درباره زيانمندى اين كار مى توان پنداشت و گفت و نوشت، پنداشتند و ‏گفتند و نوشتند. اين كه خرسوارى سبب افتادن انسان از خر رمنده مى شود و استخوانهاى خر ‏سواران را مى شكند. نيز اين كه ماهيچه هاى رانها و پاهاى آدم ِ خرسوار اندك اندك آب مى شود و ‏او را از راه رفتن بازمى دارد. اين كه خرسوار، هر جا كه خرش بخواهد او را مي‏برد. و اين هم ‏كه آوردن خر در جامعه انسانى كار ِ درستى نيست چرا كه نبايد خر را " داخل آدم" دانست و او ‏را به ميان مردم راه داد. برخى از اين هم فراتر مى رفتند و مى گفتند كه خردارى و خرسوارى، ‏اخلاق جوان‏ها را فاسد مى كند! چرا؟ پاسخ‏اش آسان نبود. شايد اين گرفتارى ريشه در چيزى ديگر ‏داشت و كارى با خريت خر نداشت.
‏
بهرروى، واپسگرايان اين نوآورى را كارى "الكى" و شايد هم "خركى" مى دانستند و تا توانسنتد ‏با جهانى شدن آن مبارزه كردند و افسانه ها ساختند. اما كار از كار گذشته بود و سواران بر ‏پيادگان پيشى گرفتند و نهضت خرسوارى را جهانى كردند.
‏
كسى كه راديو را ساخت، انسان نوآورى بود كه كار تازه اى كرده بود و با اين كارش واكنشهاى ‏گوناگونى را برانگيخته بود. هوشمندان و پويندگان و جويندگان، اين كار را ستوده بودند زيرا كه ‏كارى بوده بود كارستان. از آن پس نه تنها ديگر نيازى به جارچى و فراخوان نبود كه مردم را نيز ‏نمى بايست به ميدان شهركشند تا آنان را از رويدادها و فرمانها و حکم‏های تازه حکومتی آگاه كنند. ‏روزگار رسانه هاى همگانى آغاز شده بود و همگان مى‏توانستند از همه چيز و همه جا با خبر ‏شوند و صداى سياستمداران و زمامداران و آموزندگان و خوانندگان و نوازندگان و رامشگران را ‏شب و روز بشنوند. راديو، مرزها و ديوارهاى فاصله انداز را از ميان برده بود و راه را براى ‏رسانه هايى بهتر و برتر، چون تلويزيون، اينترنت و پى آيند هاى فرداى اين رسانه بازكرده بود.
‏
اما واپسگرايان اين رويداد را به فال نيك نمى گرفتند و برآن بودند كه راديو كارى "بدعت گذارى" ‏در كار خداست. ا ين رسانه مردم را از هم جدا مى كند و جايى براى گفتگو و خوش و بش با ‏ديگران باز نمى گذارد. آنان برآن بودند كه با آمدن اين جعبه جادو، نهاد ِ خانواده از هم مى پاشد و ‏شيرازه امور از هم مى گسلد. نيز اين كه اگر قرار باشد همگان همه چيز را بشنوند و بدانند، ‏خلايق خداى نكرده هوايى مى شوند و خوابها و خيالهاى گنده تر از سرشان به سرشان مى زند. هم ‏ا ين كه اين ابزار افسون، كتابخوانى را از سرِ مردم مى اندازد و آنان را آسان پسند و ارزان ‏فروش مى كند. و نيز چه و چه و چه هاى ديگر.
‏ ‏
پس تا توانستند با جهانى شدن آن مبارزه كردند و افسانه ها ساختند. اما كاراز كار گذشته بود و ‏همه اخبار اين جنگ جهانى سنت و بدعت را از راديوهاى خود پى گيرى مى كردند.
‏
كسى كه تلويزيون را ساخت، انسان نوآورى بود كه كار تازه اى كرده بود و با اين كارش ‏واكنشهاى گوناگونى را برانگيخته بود. هوشمندان و پويندگان و جويندگان، اين كار را ستوده بودند ‏زيرا آن را كارى يافته بودند كارستان. از آن پس.....
‏
اما واپسگرايان اين رويداد را به فال نيك نمى گرفتند و برآن بودند كه تلويزيون "بدعت گذارى" ‏در كار خداست. ا ين رسانه مردم را.....
‏
پس تا توانستند با جهانى شدن آن مبارزه كردند و افسانه ها ساختند. اما كاراز كار گذشته بود و ‏همه.....
‏ ‏
كسى كه تلفن را ساخت، انسان نوآورى بود كه كار تازه اى كرده بود و با اين كارش واكنش‏هاى ‏گوناگونى را برانگيخته بود. هوشمندان و پويندگان و جويندگان، اين كار را ستوده بودند زيرا آن ‏را كارى يافته بودند كارستان. از آن پس.....
‏
اما واپسگرايان اين رويداد را به فال نيك نمى گرفتند و برآن بودند كه راديو كارى "بدعت گذارى" ‏در كار خداست. ا ين.....
‏
پس تا توانستند با جهانى شدن آن مبارزه كردند و افسانه ها ساختند. اما كاراز كار گذشته بود و.....
‏
كسى كه ماشين فكس را ساخت، انسان نوآورى بود كه كار تازه اى كرده بود و با اين كارش ‏واكنش‏هاى گوناگونى را برانگيخته بود. هوشمندان و پويندگان و جويندگان، اين كار را ستوده بودند ‏زيرا آن را كارى يافته بودند...........
‏
اما واپسگرايان اين رويداد را به فال نيك نمى گرفتند و برآن بودند كه راديو كارى "بدعت گذارى" ‏در كار خداست. ا ين.....
‏
كسى كه ويديو را ساخت، انسان نوآورى بود كه كار تازه اى كرده بود و با اين كارش ‏اكنشهاى.....
كسى كه كامپيوتر را ساخت، انسان نوآورى بود كه كار تازه اى كرده بود.....
کسى كه ايميل را.....
كسى كه وبلاگ.....
کسی که تويتر.....‏
اما واپسگرايان اين رويدادها را به فال نيك نمى گيرند و برآنند که.....
‏
امــــــــــــا.....‏
‏

حکومت ِ "مـرگ بـر آمريــکا"‏

2009-12-02T09:08:00.000-08:00

حکومت کنونی ايران، حکومت "مرگ بر آمريکا" است. البته امروز بيش از سی سال از ‏تاريخ مصرف اين شعار گذشته است و در اين سی سال صدها هزار ايرانی ِ کارآموزده و ‏فن‏آور و ثروتمند، از شُر اين حکومت به امريکا و ديگر کشورهای جهان گريخته‏اند و پناه ‏برده‏اند. ای بسا که امروز بيشترين شمار هواخواهان امريکا خارو ميانه نيز در ايران باشند. ‏ناگفته نبايد گذاشت که سردمداران حکومت ِ "مرگ بر آمريکا" هم هماره خواهان گفتگو با ‏امريکا بوده‏اند تا با آنان درباره تقسيم برادرانه ايران کنار بيايند و پايه‏های حکومت خود را ‏استوارتر کنند. ‏

اگر همه پرسی و پندار پژوهی در ايران آزاد بود، بی‏گمان شگفت‏انگيزترين و خبرسازترين ‏آمارها هرروز از آنجا به خبرگزاری‏های جهان مخابره می‏شد‏ و جهانيان در می‏يافتند که چه ‏گُسل ژرف و هراسناکی ميان مردم و حکومت انسان ستيزآن است. در می‏يافتند که مردم ايران ‏نيز مانند مردم ديگر سرزمين‏ها هستند. نه بدتر و نه بهتر. مردمانی چونان ديگران با روياها و ‏اميدها و هراس‏ها و خواب و خيال‏های انسانی؛ نه آنسان که آخوندها می‏خواهند خام و خرافی و ‏شهادت طلبند و نه آنگونه که برخی از رسانه‏های غربی گفته‏اند، ستيزه جو و جنگلی و بی ‏فرهنگ. نه هم تافته جدا بافته‏ای از هوش و هخامنشی. ‏

حکومت مرگ برآمريکا پيرو سياست "مرگ برآمريکا"ست. يعنی که از چشم‏انداز سياست ‏مدرن و استراتژی‏های سياسی آن نمی‏توان سياست اين حکومت را بررسيد. سياست چيزی‏ست ‏و سياست "مرگ برآمريکا"، چيزی ديگر. سياست، ابزار گره گشايی بی خشونت از کلاف ‏گوريده و درهم ِ گرفتاری‏های بی سرنخ است. گرفتاری‏هايی که در نخستين نگاه، ناگشودنی و ‏بی راه چاره می‏نمايد. آنجا که ستيز بر سر چيزی، دو يا چند نفر، يا دو گروه و يا دو کشور يا ‏بيشتر را با هم سرشاخ می‏کند، پای سياست به ميان کشيده می‏شود تا با کمک آن آتش فتنه فرو ‏نشيند و از درگيری جنگ جلوگيری شود. پس جنگ، نشانه شکست سياست است و از آنجايی ‏آغاز می‏شود که سياست به بُن بست می‏رسد. ‏

اما سياست ِ"مرگ برآمريکا"، استراتژی کاهش ِ ستيز نيست بل، که خود گونه‏ای زجزخوانی ‏و مبارزجويی‏ست. اين شعار، ندای جنگ است نه پيام آشتی. از سويی نيزمی‏توان گفت که اين ‏شعار، پيش از آن که نکته‏ای ‏ درباره سياست با ما در ميان بگذارد، از ذهنيت سرخورده جهان ‏سومی ما سخن می‏گويد. ذهنيت کسی که در رويارويی با فرهنگ خيره کننده غرب، خود را ‏‏"عقب مانده" و جامانده و وامانده می‏پندارد و گناه اين همه را به گردن غرب می‏اندازد و با ‏ابرقدرت بزرگ جهان غرب - امريکا – به نيابت از همه عقب ماندگان جهان برمی خيزد و ‏فرياد نابودی آن کشور را سر می‏دهد. هم اين نيز که بگوييم امريکا ما به اين روز انداخته ‏‏‏است، اين پيش پنداره را در خود دارد که قرا بوده است که ما از آنها جلوتر باشيم، اما آنان با ‏آگاهی از هوش و گوش ما، کوشيده‏اند ما را در چنبر نادانی و ناتوانی نگهدارند و بدينگونه از ‏ميدان بدرکنند! به گمان من همين گفتمان "عقب ماندگی" که بسياری درباره‏اش گفته‏اند و ‏نوشته‏اند، نشان از ناآگاهی ما از خويشتن خويش و جايگاهمان در جهان کنونی دارد. پرت ‏نشويم.‏

شگفتا که در رويارويی با حکومتی که بنيادش برشعار ِ "مرگ بر آمريکا" استوار است، هنوز ‏بسيارانی در پی آشتی اين حکومت با امريکا هستند! اگر چنين شود، آنگاه کشور ايران به ‏دولتی نياز خواهد داشت که با کشيدن خط پايانی بر سی سال سياه گذشته، با زبان سياست ‏مدرن با امريکا و ديگر کشورهای جهان در راستای سود ايران به گفتگو بنشيند. آشتی با ‏امريکا، سياست‏های داخلی و خارجی حکومت ِ "مرگ بر آمريکا" را فلج خواهد کرد. حتی ‏امامان جمعه نيز با بحران خطبه روبرو خواهند شد!! سی سال است که همه گناه‏ها را گردن ‏امريکا انداخته‏اند و آتش بازار انقلاب را با بد و بيراه گفتن به امريکا روشن نگه داشته‏اند. ‏آنگاه چگونه می‏توان ناگهان از کشور دوست و برادر امريکا سخن بميان آورد و درباره ملت ‏شهيد پرور آن ديار روضه خواند. تکليف برادر چاوز و حزب‏الله لبنان چه می‏شود؟

سياستمدار ِ مکتب "مرگ بر آمريکا"، زبان و ادبيات ويژه خود را دارد و با دانش سياست به ‏معنای مدرن آن و استراتژی‏های سياسی در جهان کنونی بيگانه است و آن‏ها را ادبيات "دروغ ‏و دلنگ" می‏داند. در مکتب او سياست يعنی دروغ گويی و نارو زدن و سردواندن با هر ‏شيوه‏ای که بشود. از اين چشم‏انداز، هدف وسيله را توجيه می‏کند و "خدعه" و "تقيه" از ‏داده‏های ديانت است و ديانت نيز عين سياست. اما در سياست مدرن، استراتژی و ترفندهای ‏سياسی با چشمداشت به حقوق بين‏المللی و حقوق بشر شکل می‏گيرد. سياست مدرن سياست ‏پست ماکياولی‏ست و در آن رفتارها و کردارهای سياستمداران بايد از پذيرش همگانی و ‏قانونی بودن برخوردار باشد. سياستمداری که در دنيای مدرن،‏ بی‏واهمه از راستی و قانون ‏دست بکاری ‏زند، رسوا می‏شود و گاه گوشمالی نيز داده می‏شود. داستان واترگيت در امريکا ‏و بررسی دادگاهی گزينش‏های تونی بلر، نخست وزير پيشين انگلیس در آغاز جنگ با عراق، ‏نمونه‏هايی از اين چگونگی‏ست. ‏

سياست، دانش تنش زدايی‏ست و سياستمدار، ويژه کار ‏کشمکش کاهی و گره گشايی. اما آن که ‏در مکتب "مرگ بر آمريکا" دوره ديده است و خودش را سياستمدار می‏داند‏، تنش زا و جنگ ‏افروز و کشمکش خواه است، زيرا که با شعارهای کليشه‏ای و سخنان ناسنجيده و نابخردانه - ‏گاه بی که بخواهد - جهانيان را به چالش می‏کشد. پايانداد اين سياست تا به امروز اين بوده است ‏که اکنون ايران با هراسناکترين خطر در تاريخ کهن خود روبروست. ‏

احمدی نژاد و خاتمی دونمونه سياستمدار "مرگ بر آمريکا"، هستند. رفتارها و کردارهای ‏سياسی اين دو نشان داده است که سياست برای آن‏ها حوزه شعارهای گنُده ِ توخالی و ‏دروغ‏های کودکانه است."گفتگوی تمدن‏ها"ی خاتمی و آمادگی احمدی نژاد برای "مديريت ‏درست جهان" نمونه‏های اين شعارهاست. لقمان راست گفته است که ابلهان همه جهانيان را ‏ابله می‏پندارند. ‏

حکومت "مرگ بر آمريکا"، اقتصاد ِ "مرگ بر آمريکا" نيز دارد. اين اقتصاد در داد و ستد با ‏کشورهای بيگانه، با سود و زيان کاری ندارد و هدفش بستن قرارداد با کشورهايی‏ست که ‏امريکا آنها را معامله با ايران برحذر داشته‏است. از اينرو حکومت در ترازنامه اقتصادی ‏خود، بها و بازتاب‏های اين داد و ستدها را در برابر ثواب آن‏ها می‏نويسند. نمونه اين ‏چگونگی، قراردادهای ننگين با شرکت‏های نفتی اروپايی و چينی است. آخرينش هم قرار داد ‏با ترکيه. اقتصاد ِ"مرگ بر آمريکا"، اقتصاد به آتش کشيدن سرمايه‏های ملی با استراتژی لج و ‏لجبازی‏ست. اينان يا نمی‏دانند ويا نمی‏خواهند بدانند که دارايی کشوری چون ايران بسی اندکتر ‏از آن است که بتوان با آن بازار سرمايه جهانی را دگرگون کرد. البته کاربرد واژه "اقتصاد" در پيوند با خريد و فروش‏های اين حکومت اشتباه است زيرا که داد و ستدهای آنان با ‏برُدارهای توليد و توزيغ و مصرف و سود و زيان بيگانه است.گويی که اقتصاد ايران را دست ‏فروشانی می‏گردانند که با برنامه ريزی روشمند اقتصادی بيگانه‏اند. چندی یيش احمدی‏نژاد در ‏پاسخ به چندی از استادان اقتصاد دانشگاه‏های ايران که درباره بازتاب‏های تورم‏زای ريخت و ‏پاش‏های بی‏حساب و کتابش به او هشدار داده بودند، گفت که، "مکاتب اقتصادی غرب را کنار ‏بگذارید. دوستان هنوز ذهنشان در گرو تئوری های اقتصادی غربی است و حتی قوانين ‏مصوب مجلس نيز در عرصه اجرا دچار آلودگی به تئوری‏های رايج سرمايه داری غربی شده ‏است." ‏

اين سخن احمدی نژاد که خود را کارشناس ارشد اقتصادی می‏داند، از چشم‏انداز اقتصاد ‏‏"مرگ بر آمريکا"، سخنی درست و بجاست. گرفتاری کار در اين ميان استادان اقتصاد بودند ‏که شايد نمی‏دانستند که روی سخن‏شان با کيست. البته احمدی نژاد چندی پيش از آن در ‏همايشی اقتصادی گفته بود که؛ "در اقتصاد ايران، نگاه به انسان با نگاه غرب تفاوت دارد و ‏همین مبنای تفاوت نظری اندیشه اقتصادی است."1 اما شايد استادان اقتصاد اين سخن او را ‏ناشنيده گرفته بودند. پی گيری سخنان احمدی نژاد و همپالکی‏هايش در رسانه‏های ايران، ‏پژوهنده را به اين نکته می‏رساند که مراد اينان از اقتصاد، پيله وری و دستفروشی به سبک ‏روستايی‏ست. ‏

حکومت "مرگ بر آمريکا"، ارتش "مرگ بر آمريکا" نيز دارد. ارتش در همه کشورهای ‏جهان مرزبان و خدمتگزار مردم است. اما در حکومت "مرگ بر آمريکا"، ارتش در خدمت ‏شعار "مرگ بر آمريکا"‏ ست و آتش اين شعار را در گوشه و کنار جهان نيز برپا می‏کند. همه ‏مانورها و رزمايش‏های اين ارتش برای مبارزه با توهمی بنام "امريکا" و نيز ترساندن مردم ‏ايران ست. مردمی که از مرز شعار "می‏کُشم، می کُشم" گذشته‏اند و خردمندانه و آرام خواهان ‏حقوق انسانی خويش‏اند. ‏

‏تماشايی‏تر از همه رويه های اين حکومت، فرهنگ ‏ "مرگ بر آمريکا" ست. اين فرهنگ در ‏کمتر سه دهه مردم ما را شيفته فرهنگ امريکايی کرده‏است. اين را آمار درخواست کنندگان ‏ويزای امريکا در سفارتخانه‏های اين کشور در کشورهای جهان، بويژه در کشورهای همسايه ‏ايران نشان بروشنی نشان می دهد.2 برنامه‏های فرهنگی اين حکومت، مردم ايران بويژه ‏شهرنشينان را آنچنان از اسلام و انديشه‏های دينی بیزار کرده است که شايد ديگر هرگز اين ‏دين در آينده کارکرد معناداری در زندگی مردم نخواهد داشت. يکی از برآيندهای نيکوی اين ‏فرهنگ، هشياری مردم در پيوند با کيستی خويش و چيستی جهان است. پرداختن به تاريخ و ‏کوشش در شناخت گذشته با چشمداشت به رويدادهای چند دهه کنونی، گريز از تقلِيد و بی ‏خيالی از ثواب و گناه و آتش دوزخ، بی توجهی به رهنمودهای آخوندها و روشنفکران و موج ‏سواران حرفه‏ای، همه گويای اين نکته است که چشمه مشروعيت دين در آن ديار خشکيده ‏است و مردم هنوز چيز چشمه ديگری را جايگزين آن نکرده‏اند. شگفت انگُيزتر اين که ‏حکومت "مرگ بر آمريکا"‏، اندک اندک با گرفتار شدن در چنبر پيامدهای ايدئولوژيک اين ‏شعار، زمينه نابودی خود را فراهم کرده است و مهر امريکا را که روزی دشمن بزرگ مردم ‏همه سرزمين‏های پيرامونی پنداشته می‎شد، به دل بسياری از ايرانيان نشانده‏است. ‏

‏..............................................................‏
‏1. ‏http://www.khabaronline.ir/news-5180.aspx
‏2. . شمار فزاينده درخواست کنندگان ويزای امريکا از سفارتخانه اين کشور در دبی سبب شده است که بخش کنسولی سفارت سايت ويژه‏ای برای درخواست کنندگان ايرانی بازکند! (تکبير)

خاستگاه گــونه‏ها

2009-11-24T08:06:00.000-08:00

يکصد و پنجاه سال پيش در چنين روزی نخستين و پُربازتاب‏ترين کتاب چارلز رابرت داروين، بنام "خاستگاه گونه‏ها"1 در لندن منتشر شد. انتشارِ اين کتاب، آنسان كه پيش بيني شده بود جنجالِ فراواني در پی داشت. برخي، پنداره جهان خودرو و بي راهبر را سهمناك ترين خطاي انديشه بشر دانستند و گروهي جانور پنداري انسان را با زهرخندِ تمسخر نكوهيدند. از آن روزگار تا کنون، داروين و داروينيسم، سوژهِ پسنديده اي براي بسياری از طنزآوران و كاريكاتوريست ها بوده است. شماره هاي آن زمانِ مجله پانچ (Punch) كه از ديرپاترين و جا افتاده ترين نشرياتِ طنز در انگلستان بود، روشنگرِ گوشه اي از ايستارِ همگاني در برابرِ انديشه هاي داروين است. بيشتر رسانه هاي گروهي، داروين را به ريختن آبروي انسان متهم مي كردند و اشاره وي به پيوندِ ميان همه زيستاران را به اين گونه تعبير كرده بودند كه؛ انسان از نسلِ ميمون است و داروينيسم به،"تئوري ميموني" شهرت يافته بود.

اينگونه "مزه پراکنی"، تنها ويژه روزنامه نگاران نبود. روزي در گردِ هم آيي زيست شناسان در دانشگاه آكسفورد، پس از سخنرانيِ هاكسلي، كه يكي از زيست شناسانِ نامدارِ آن روزگار بود، اُسقفِ آكسفورد از اوپرسيد كه؛ - "خُب. بفرماييد كه خانواده پدريِ شما از نسلِ ميمون است يا خانواده مادريتان؟"هاكسلي درُشتناک و زيرکانه پاسخ داد كه؛ من ترجيح مي دهم كه نيايم ميمون باشد تا ابلهي كه هوشمندي را براي نيشخند زدن به ديگران مي خواهد و پايگاهِ اجتماعي خود را براي پرده پوشيِ حقيقت‏ هاي علمي به كارمي گيرد."

هياهو و هنگامهِ ناشي از انتشارِ نخستين اثرِ داروين چنان بود كه هفته نامه ساتِردي رويو نوشت كه: "سرو صداي اين كتاب بسي فراتر از كلاس و مدرسه رفته است و امروز در خانه ها و خيابان ها سخن از تئوريِ داروين است." دولتمردانِ آن روزگار نيز تابِ واتابهايِ اين نگرش را نداشتند و حتي ملكه ويكتوريا آرزو كرده بود كه سخنان داروين نادرست باشد و دعا كرده بود كه هرچه زودتر اين نادرستي آشكار شود.

گذشته از گفت و نوشت هاي دين پيشگان كه داروينيسم را بنيان كَنِ پيشهِ خويش مي دانستند و داروين را "مرتد" مي خواندند، اين نگرش در آغاز با خوشداشتِ آكادميسين ها نيز روبرو نشد و كساني چون؛سج ويك و هوكر كه از نام آورانِ زمان خود در علوم طبيعي بودند، با ناباوري بدان مي نگريستند و از واتابهاي اجتماعيِ چنين نگرشي مي هراسيدند. به گمان آنها، پذيرشِ همگاني اين تئوري، اخلاقِ تازه اي را پديد مي آورد كه هيچ كس را ياراي پيش بينيِ برآيندهاي آن نمي توانست باشد. از سويي نيز بسياري از پرسش هاي ناشي از اين نگرش را در زمان داروين پاسخي نبود. يكي از اين پرسش ها درباره چگونگيِ گذرِ ويژگي‏هاي برآيِشي از نسلي به نسل ديگر بود. ديگري اين بود كه اگر برآيش روندي واكنشي و ناهدفمند و ناآگاه از آينده است، پس بخش‏هاي ويژه كارِ و پيچيده اي چون چشم كه طي مليون‏ها سال شكل گرفته است، چگونه برآمده اند. داروين براي بسياري از اين پرسش ها كه خود نيز پيش تر از آن با آن‏ها درگير شده بود، پاسخي نداشت. امروزه يافته هاي دانش‏هاي؛ ريست شناسي، فسيل شناسي،زيست شيمي و مردم شناسي، همه اين پرسش‏ها را پاسخ داده است.

بخشي از جنجالِ فراگيري كه تئوري داروين برپا كرده بود، ناشي از پايگاهِ خانوادگي داروين بود. او در خانوادهاي اشرافي زاده شده بود و بيشترِ بستگانش از نام آورانِ دانش و ثروت و سياست در آن روزگاربودند. پدر بزرگ وي ارسموس داروين، زيست شناس و روشنفكرِ روزگار خود بود و كتابي نيز درباره جانورشناسي در قرن هفدهم نوشته است. ارسموس داروين در زماني كه بي خدايان را به دار مي آويختند، طبيعت را پرستشگاه خويش مي خواند و خرد را ناب ترين گوهرِ انساني مي دانست. وي خود را زاده عصرِ روشنگري مي پنداشت و دانشجويان خود را به خِرَد گرايي و خرافه ستيزي راه مي نمود و برآن بود كه؛ "اگر مي توان چيستانِ هستي را با روشهاي علمي واگشود، ديگر چه نيازي به افسانه هاي آسماني ست؟ پژواكِ انديشه هاي ارسموس را در نگرشِ نوه او چارلز داروين كه ماده را بنيادِ هستي مي پنداشت به آساني مي توان ديد.

آشنايي بسياري از مردم با تئوري برآيش و هياهوي بسيار درباره آن سبب شد كه چاپ دوم "خاستگاه گونه ها" در سال 1860 در نخستين روزِ انتشارِ آن ناياب گردد و همه ۱۲۵۰ شماره آن به فروش برسد. اين كتاب پس از چاپ دوم، شش بارِ ديگر در زمان حيات داروين بازچاپ شد. هر چند در سالهاي نخستين، پذيرش نافريدگي و ناهدفمنديِ هستي براي بسياري از مردم دشوار مي نمود، اما اندك اندك اين نگرش به علوم ديگر نيز راه يافت. اگر چه داروين كاربردِ تئوري برآيش را درعلومِ اجتماعي كاري ناروا مي پنداشت، اما انديشه هاي وي در نيمه دوم قرن نوزدهم، بازتاب ژرفي بر اين گستره داشت و هركس از داروينيسم، چيزي به گمانِ خود مراد مي كرد. براي نمونه، برخي ازثروتمندان، پيروزي خود بر ديگران در بازارِ كار را ناشي از سازگارتر بودنِ طبيعت خود با جهان مي پنداشتند. هربرت اسپنسر، كه چون"علامه دهر"، از همه جا و در باره همه چيز مي نوشت، در نيمه پاياني قرن نوزدهم، " سازگاي با محيط"، را با مفهوم، "پيشرفت"، پيوند داد. اگرچه برداشتِ اسپنسر، واروي يافته هاي داروين بود، و داروين را بسيار برآشفته بود، اما با نيازِ سرمايه داري در آن زمان همخواني داشت.

اسپنسر در كتابي بنام "اصول روان شناسي"، برآيش را همكاري زيندگان و طبيعت براي پيشرفت خوانده بود و با اين كژبرداري ازتئوري داروين، به گمان خود، پيشرفت را كه مفهومي ارزشمند در جامعه صنعتيِ آنزمان بود، ريشه اي طبيعي داده بود. اين برداشتِ ناروا سبب شد تابسياري، برآيش را "تئوري تكامل" بپندارند و واژهاي هم معناي تكامل براي آن در ترجمه به ديگر زبان ها به كار برند.ستيزندگانِ سرمايه داري نيز انديشه هاي داروين را همسو با نگرشِ خود مي دانستند. كارل ماركس درباره نخستين كتابِ داروين، درنامه اي در سال 1869 به فردريك انگلس نوشت كه: " اگر چه اين كتاب به شيوه ناپالودهِ انگليسي ها نوشته شده است، با اين همه، زمينه زيست شناسيكِ نگرشِ ما رادر خود دارد."آورده اند كه كارل ماركس، پس از چاپ نخستين جلدِ كاپيتال، يك شماره از آن را براي داروين فرستاد و از او خواست تا اجازه دهد كه جلد دوم آن كتاب به او پيشكش گردد. داروين كه زبان آلماني نمي دانست و آشنايي چنداني نيز با فلسفه و اقتصاد نداشت، در پاسخ به ماركس نوشت كه؛

"ای كاش بيشتر با رشته ژرف و با اهميتِ اقتصادِ سياسي آشنا بودم و ارزشِ دريافت كتابِ شما را مي داشتم. بي ترديد كوشش هاي شما در گسترده تر كردنِ هر چه بيشترِ پهنه دانش، بر كاميابي آيندگان خواهد افزود."

پيش از داروين، زيست شناسان بر آن بودند كه تنها نزديك به شش هزار سال از عمرِ زمين مي گذرد و خداوند آن را در شش روز آفريده است. يكي از اين زيست شناسان، به گمانِ خود حتي روز آفرينشِ انسان رانيز شناسايي كرده بود و اعلام داشته بود كه؛ "آدم در ساعتِ 9بامدادِ روز بيست و سوم اكتبرِ سال 4004 پيش از ميلاد مسيح آفريده شد." يكي ديگر از باورهاي زيست شناسانِ آن زمان اين بود كه خداوند هر موجود را جداگانه آفريده است. نامدارترين طبيعت شناسِ نيمه نخستِ قرن نوزدهم، ويليام پي لي، كه بخشي از نخستين كتابِ داروين در پاسخ بدوست، خدا را صنعتگري مي دانست كه جهان را مانند ساعتي زيبا و دقيق ساخته است: هر چيزِ اين جهان، به گمانِ پي لي، بجا و نيكوست و هر پديده را در راستاي سعادتِ انسان،وظيفه اي ست.

داروين از پي آمدهاي ناخوشايندِ انتشارِ نخستين كتابش بسيار آزرده بود و تا سالها پس از آن از ترسِ جان خويش، هرگز شبي در خانه ديگران نخوابيد. واكنش همگاني آن چنان بود كه پنجسال پس از چاپ اين كتاب، بيش از چهار هزار كتاب و جزوه و مقاله درباه آن نوشته شده بود. در اين نوشتارها، يكي او را " ميموني پير باصورتي پر مو" خوانده بود و ديگري وي را پايه گذارِ زيست شناسيِ مدرن نام داده بود. با اين همه، پس از چندي، تئوري برآيش پذيرفته شد و داروين در سال 1871 كتابِ ديگري بنام "دودمانِ انسان"۱ به چاپ سپرد كه ويژه برآيش انسان است.چارلز داروين در روز دوازدهم فوريه سال ۱۸۰۹ بدنيا آمد و در روز نوزدهم آوريل سال ۱۸۸۲ در گذشت و يك هفته پس از آن با تشريفات رسمي از سوي دولت انگليس در كليساي وست مينيستر، در كنار نيوتن و چارلز لايل، به خاك سپرده شد. روزنامه تايمز كه بيست سال پيش از آن، داروين را ويرانگري مرتد و خطرناك خوانده بود، پس از مرگ وي نوشت كه:"داروين، اين پرچم دارِ دانش كه دامنه آگاهي انسان از چگونگيِ برآيش هستي را گسترش داد، كليساي وست مينستر را ارجمندتر نمود. اين كليسا به داروين نيازمندتر بود تا داروين به آن."

چندي پس از مرگِ داروين، دوستان وي بناي يادبودي به نام،"موزه تاريخ طبيعي"۲ در لندن بنا كردند كه تا به امروز، هر روزه باز بوده است.

..........................................................
1. On the Origin of Species
2. Natural History Museum
3. اين نوشته را می‏توانيد در اينـجـــــا دنبال کيند

احمـــــدی نـژاد

2009-11-21T15:11:00.000-08:00

چرا احمدی نژاد پيش‏تر از همه چهره‏های رژيم اسلامی داد مردم را در آورده است و نويسندگان ما را به واکنش واداشته است؟ چرا اين همه انگ و رنگ گوناگون به او زده‏اند و دربارهاش سخنرانی‏‏ها کرده‏اند و مقاله‎ها نوشته‏اند و فيلم ساخته‏اند؟ چرا يکی او را روانی می‏خواند و ديگری ديگری چاقوکش و جانی؟ چرا با آن که خمينی بسيار از احمدی نژاد دروغگوتر بود، اين ويژگی بنام اين يکی سکه خورده‏است؟ مگر خاتمی راستگو بود؟ پس چگونه است که قرعه فال بنام احمدی نژاد زده شده‏است؟ اين يادداشت کوششی در پاسخ جويی برای اين پرسش‏هاست.

پيشاپيش بايد بگويم که آنچه در اين باب می‏نويسم درباره احمدی نژاد نيست. من نه او را می‏شناسم ونه به او بهايی می‏دهم که درباره اش چيزی بنويسم، من نيز چون مليون‏ها ايرانی، هربار که او به نمايندگی از ايران و ايرانيان لب به سخن می‏گشايد، سرافکنده و شرمسار و خشمگين می‏شوم و می‏پرسم که به پادافره کدام گناه گرفتار اين بلا شده‏ايم؟ هدفم از نوشتن اين يادداشت، پرداختن به واکنش برخی از ايرانيان بويژه چندی از نويسندگان ايرانی به پديده‏ای بنام "احمدی نژاد" است. پس به آن می‏پردازم. به گمان من اين پديده بسی فراگيرتر از آن است که ما می‏پنداريم. اما چرا اين چگونگی با آمدن احمدی نژاد به گستره آگاه ذهن ما کشيده شده‏است؟

شايد تا زمانی که آخوند دستار به سری از سوی اين حکومت در پشت تريبون جهانی قرار می‏گرفت، ايرانی درس خوانده امروزی، حساب خود را از او جدا می‏کرد و می‏پنداشت که جهانيان رفتارها و کردارهای خرافی و "عهد بوقی" و نيز سخنان بی سروته او را به حساب حکومتی قهقرايی و يا اسلام و مسلمانان خواهند گذاشت. با آمدن احمدی نژاد اين امکان پيش آمد که او را نماينده ايران و ايرانی بدانند. اين چگونگی سبب شد که ايرانی درس خوانده امروزی با به پرسش گرفتن سلامت روانی احمدی نژاد، حساب او را از خود جدا کند.

رويارويی بی پيوند و پژوهش پذير ِ ما با غرب و جهان بينی مدرن از زمان رضا شاه آغاز شد زيرا از آن دوره بود که ايراينان با دنيای مدرن و روش‏ها و منش‎های آن به سبک ايرانی آشنا شدند و به کاربرد ابزارهای مدرن غربی پرداختند و آن‏ها را برتر از ابزارهای بومی پنداشتند. اين رويارويی نه تنها شکل شهرها و روستاهای ما را دگرگون کرد، بلکه انقلاب ارزشی تازه‎ای را پديد آورد که کم کم مردم را با شيوه زيستی پيشينيان خود بيگانه کرد و به سوی زندگی مدرن غربی کشاند. اگر اين رويداد تاريخی رُخ نداده بود، ای بسا که امروز شيوه زيستی ما همانند گذشتگانمان می‎بود و شيوه خوراک و نوشاک و پوشاک ايرانيان، دست نخورده مانده بود. اين چگونگی را در کشورهای همسايه مانند افغانستان و پاکستان می‏توان ديد.

آشنايی ما با زندگی مدرن، سبب پيدايش الگوهای تازه‎ای شد که پذيرندگان اين الگوها را روياروی ديگران قرار داد. اين رويارويی در ايران – چون ديگر سرزمين‏ها - آغاز جنگ کهنه و نو بود. اين جنگ با پيدايش حکومت اسلامی، کهنه پرستان را بر نوجويان و نوخواهان چير‎ه کرد. اما همان گونه که رويدادهای چند ماه گذشته نشان داده‏است، پيدايش حکومت اسلامی، پايان ستيزه کهنه و نو نبود. روانشناسی کهنه پرستی در جهان کنونی، روانشناسی زخمی افتاده‎ای‎ست که در آخرين نفس، تيری بسوی دشمن رها می‏کند. جهان کنونی، جهان انسان فرد مدارِ آزادی خواه و آبادی پسند و شادی پرست است. اين انسان را ديگر نمی توان با روياهای رنگين و کودکانه فردايی آنجهانی فريفت. با گرايش انسان به خِرَد و دانش پس از رنسانس، دروازه‏های بهشت و دوزخ آنجهانی بسته شد و اگر چه رنسانس، رويدادی تاريخی در پاره اروپا بود، اما اکنون بسياری از ارزش‏های ژرف آن‏ فراگير و جهانی‏ست. ارزشمندی جان انسان، ‏حقوق بشر، آزادی انديشه، برابرزن و مرد و ارج گذاری بر خِرَد و دانش نمونه‏ هايی از اين ارزش‏هاست.

پذيرش جهانی ِ شيوه رفتاری و کرداری مدرن، که اکنون در بسی بيش از بسياری از کشورهای جهان جا افتاده است، مردم بسياری از آن کشورها را با شيوه رفتاری و کرداری بومی بيگانه کرده است. آموزش و پروزش در اين کشورها سبب شده است که آنانی که از کانال‏های آموزشی اين نهاد گذشته‏اند، بسياری از راه‏ها و رسم‏ها و روش‏های بومی را که پدران و مادرانشان می ستايند، کهنه و افسانه‏ای و بی ارج بپندارند و آن‏ها را با سنجه‏های خِرَد مدار ارزش گذاری کنند. اين گونه، جهان بينی مدرن، به ناگهان پيشينه فرهنگی پذيرنده خود را بی‏بها می‏کند و باورهای و پنداره‏ها و انگاره‏های آن را با ارزش‏های مدرن می‏سنجد. چنين است که در روزگار ما سنت، دين، آموزه‏های ادبی و بسياری از پديدارهای بومی ديگر، در همه جاهای جهان بباد رفته است و جای خود را به ارزش‏های نوپای مدرن داده‏است. ارزش‏هايی که اخلاق و جهان نگری تازه‏ ای را پديد آورده‏است.

نمونه ايرانی اين چگونگی، جهان نگری انبوهی از شهر نشينان ايرانی‏ست که با پذيرش بسياری از ارزش‏های فرهنگ مدرن روياروی فرهنگ سنتی قرار گرفته است و خواهان برچيده شدن ِ بساط سنت از جامعه و روی آوردن به جهان مدرن است. البته از سويی، انبوه ديگری از روستائيان و شهر نشينان روستايی، با برافراشتن پرچم دين و آين و سنت، آماده رويارويی با آن گروه ديگرند. اين کشمکش اجتماعی از آنروست که برای نخستين بار، دو طبقه اجتماعی در ايران رو در روی يکديگر صف آراسته‏اند. يکی پاسدار فرهنگ بومی و ديگری خواهی فرهنگ مدرن. پديده احمدی نژاد را بايد در چارچوب اين ستيز طبقاتی شناسايی کرد.

اگرچه نيم سده حکومت پهلوی ساختار قبيله‏ای کشور ما را از هم پاشيده بود، اما اين چگونگی هنوز درما بازتاب درون-ذهنی نيافته بود و ذهنيت بیشتر ايرانيان همچنان چشم‏اندازی قبيله‏ای دارد. در هرجامعه، هرآنچه حقيقت پيداشته می‏شود، بازتابی ذهنی دارد که زمينه ساز رفتارها و کردارهای مردم آن جامعه در پيوند با آن حقيقت است*. ساختار قومی و قبيله‏ای جامعه ايرانی دربخش بزرگی از تاريخ درازدامن آن سرزمين، انسانيت را برای هر قبيله درچارچوب اخلاق و قوانين آن قبيله تعريف و تفسير ‏کرده‏است. تعريفی که ديگران را دربر نمی‏گيرد و هرگونه رفتار و يا کرداری را با آنان بجای خود درست می‏داند و روا می‏دارد.

ذهنيت قبيله‏اي، در همه جای جهان زمينه ساز شيوه رفتاری ويژه‎ای می‏شود که درآن جهان، زبان و حقيقت تعريف ويژه خود را می‏يابد. ذات ِ قبيله‏گرای انسان سبب می‏شوند که هر جا وی خود را با گروهی همگن و همراه و همرای می‏پندارد، ذهنيت قبيله‏ای او کارا می‏‏شود. چنين است که انسان در گذر تاريخ، دست به زشت‏ترين و زيانمندترين رفتارها و کردارها بنام دين، فرهنگ و ايدئولوژی زده‏ است.

جهان انسان مذهبی، حزبی و قبيله‏ای، جهان پنچ پاره‏ای که از 195 کشور ساخته شده است نيست. اين جهان انسان مدرن است که دامنه‏ای به گسترای گيتی دارد. جهان ذهنی انسان قبيله‏ای، جهان قبيله است. جغرافيای اين جهان گسترايی افسانه‏ای دارد که در ذهن فرد با تاريخی افسانه‏ای در هم پيچيده شده‏است. درذهن انسان قبيله‏ای، بود و نبود آنچه بيرون ازجهان قبيله است، يکی‏ست. در آن ذهنيت، آن که خودی نيست، انسان نيست. پس آن چه بر انسان روا نيست، براو می‏تواند باشد.

ريشه ذهنيت احمدی نژادی را در چنين جهان نگری بايد جست. جهان نگری قبيله‏ای که جهان را آوردگاه نبرد قوم‏ها و قبيله‏ها می‏داند و هرگونه رفتار ناپسند و ناروايی را در رويارويی با ديگران روا می‏دارد. در اين نگرش، فرد مُهره‏ای کوچک از پديده بزرگی بنام قبيله، دين و يا حزب است. می‏گويند احمدی نژاد با دروغ‏گويی آبروی خود را برده‏است. اين سخن از ديدگاه انسان مدرن درست است زيرا اين انسان به فرد می‏نگرد و رفتارها و کردارهای او را می‏سنجد. اما احمدی نژاد از ديدگاه خودش، دروغ‏‏های شاخدارش را برای حفظ آبروی بيضه اسلام می‏بافد. او فرمان نيرنگ و ناراستی را از ذهنيت قبيله‏‏ای – مذهبی خود گرفته‏است که درآن اين گونه رفتارها اوج پرهيزگاری و مردمی‏ست تا آبروی دين در دنيای کفرآلوده ارزان از دست نرود. در فرهنگ او و همپالکی‏هايش نيک و بد افراد را اين گونه نمی‏سنجند.

يکی از گرفتاری‏های انسان امروز اين است که در وطن خويش هم می‏تواند غريب باشد. اين گرفتاری ريشه در جهانی بودن فرهنگ مدرن دارد که پذيرندگان آن ناگزير از سنجيدن روش‏ها و منش‏‏های بومی با ارزش‏ها و اخلاق فرهنگ مدرن‏اند. اين چگونگی در کشور ما سبب شده‏است که کسانی ناتوان از درک رفتارها و کردارهای زادگان خرده فرهنگ‏‏‏های سنتی بومی، آن‏ها را بيمارگونه پندارند. ‏نمونه اين رويداد، روانی دانستن احمدی نژاد و برشمردن ويژگی‏های بيماری اوست! اين کوشش‏ها بخشی از گريز گروهی ِ ما ازآن چه هستيم و نمی‏پسنديم است. پس خيالمان را با برچسبی چون؛ "روانی"، "بيگانه" و يا "دست نشانده" راحت می‏‎کنيم. پرت نشويم.

گفتم که ذهنيت قبيله‏اي، در همه جای جهان زمينه ساز شيوه رفتاری ويژه‎ای می‏شود که درآن جهان، زبان و حقيقت تعريف خود را دارد. جهان احمدی نژاد، جهان روستائی به شهر آمده ايرانی‏ست که در آن ناموس و ايمان ِ قبيله خود را در تيررس ِقبيله ديگری بنام امريکا و انگليس می‏بيند و در خيال خود با سردمداران آن قبيله در زدوخورد است. اين کشمکش زمينه‏ای فراهم آورده است که درآن هرکنُشی "حلال" است و هرکوششی "مشروع". پس هرکه با او در اين راه در بيفتد، با لشکر اشقياست و "تکليف‏اش" روشن.

زبان در ذهنيت قبيله‏ای به ذهن انسان راه نمی‏برد و پيوند اندکی با رساندن مفهوم دارد. بررسی زبان‏‏های باستانی و برابرنهی آن‏ها با شيوه کاربرد زبان در روزگار کنونی نشان داده است که هر زبان در هر دوره کارکرد ويژه‏ای دارد و تنها ابزاری برای گفتگو و داد و ستد انديشه نيست. نیز هر زبان در ذهن‏های ناهمگون، کارکرد همگونی ندارد. يکی با زبان شاعری می‏کند و ديگری فيلسوفی. يکی با ايماء و اشاره سخن می‏گويد و ديگری هر بار که لب به سخن می‏گشايد، سيلابی از واژگان ناهمخوان و ناهمنشين راه می‏اندازد.

گفتيم که ذهنيت انسان سامان دهنده نگاه او به جهان و پيوندش با حقيقت و زبان است. نيز گفتيم که ذهنيت احمدی نژادی، ذهينت قبيله‏‏ای انسان روستايی بشهر آمده ايرانی‏ست که در آن آبروی قبيله، تنها حقيقت جهان است و در راه پاسداری از آن از هيچ کار فروگذار نبايد کرد. روستايی بشهر آمده پس از چندی، با فراگيری شفاهی بخش‏هايی از برخی از گفتمان‏های مدرن، اندک اندک در می‏يابد که نه تنها جهان در ورای قبيله او شکل نگرفته‏است، بل که شهرنشينان – که اکنون او فرودست آنان است - او را ساده انگار و ناآگاه می‏پندارد و ارزش‏های قبيله‏اش را باورهای فولکلوريک می‏دانند. اين چگونگی آتشی ناگهانی به جان و جهان روستايی می‏اندازد و اورا به واکنشی ذهن کاو وا می‏دارد و کم کم از او سربازِ جانباز سنّت می‏‏سازد. سربازان سنّت خود را فداييان گذشته‏ای افسانه‏ای می‏دانند و می‏کوشند تا در آينده جهانيان را به آآآرمانشهرخودی و بومی و "نيست- در- جهان" بازگردانند. چنين سربازی در سرزمينی مانند ايران يا در پی برپايی حکومت کورش هخامنشی‏ست و يا حکومت عدل علی. آشکار است که احمدی نژاد در پی کدام راه است. نکته اساسی در اين راستا اين است که آگاهی از خويشتن خويش و آهنگ ِبرپايی ايران شکوهمند اهورايی و يا اسلامی، هردو واکنش‏های روستاييان بشهر آمده ما در برابر فرهنگ مدرن غربی‏ست. واگستری اين فرهنگ در جهان و دل و دين ربايی آن از جهانيان همه فرهنگ‏های ديگر را در سده گذشته ناکاره کرده است و روشنفکران آن‏ها را به رويارويی با آن واداشته‏است.

من ريشه‏های ارزشی زبان احمدی نژاد را در اين چگونگی می‏بينم. زبان سنت گرای ستيزنده‏ای که در برابر دشمنی که شناختی از او ندارد، زخمی و زبون افتاده است و تيری جز زخم زبان برای پرتاب بسوی دشمن ندارد. پس شگفت نيست که زبان چنين کسی، تلخ و گزنده و دشنام‏آلود و ديوانه‏ وار باشد. زبان آنانی که در چنبر اين چگونگی گرفتاری می‏‏شوند، آبشار واژگانی خشم‏آلود و خونخواه و کين‏توزانه است که هدفی جزخنک کردن دل گوينده ندارد. او خود نيز از بيهودگی سخنان خود آگاه است، اما ناگزير از سرريز کردن آتش جان و جهان خويش است. بد نيست نمونه ای از اين گونه سخنان احمدی نژاد را بررسی کنيم؛ اين سخنان را می‏توانيد از زبان خود او در اينـــجا بشنويد.
"
دوسال قبل ما می‏خواستيم بريم سازمان ملل، اونجا می خواستيم نام مبارک امام عصرو به زبون بياريم. بعضی‏ها می‏گفتند: آقا...کسی تودنيا امام زمان نمی‏شناسه. گفتيم حالا صبر کنيد. بذاريد ما انجام وظيفه کنيم ببينم چی می‏شه؟ اونسال گفتيم، سال دوم. امسال که رفتيم، خيلی عادی شده بود اونجا. وقتی ما گفتيم يک انسان صالحی خواهد آمد، همه اين بت‏ها و قدرت‏ها رو در هم خواهد شکست و به فضل الهی عدالت را در جهان برپا می‏کند. اون سال اول می‏اومدند از ما می‎پرسيدند؛ " آقا شما اين حرفا چيه می‏زنی؟ ايندفعه که رفتيم، می‏اومدند می‏گفتند؛ "اين حرفايی که تو می‏زنی مام تو اعتقاداتمون يه همچين چيزی داريم‏ها!! ما هم دنبال يک مصلح جهانی می‏گرديم.من ميخوام بگم عزيزان، آرزوی شهيدان شما، اون آرمانی که شهيدان برای اون رفتند و جان بازان ما، بسرعت در حال تحقق است. من اصلاً بشما بگم، جهان راهی جز اين نداره. بشريت راهی جز اين نداره. اصلاً خلقت بدون اين بدون هدف است و بی فايده و باطل است. همه اين بساط عالم برپا شده تا اون روز نورانی اتفاق بيفتد.روزی که همه خواهند آمد. عنايت کنيد. همه پيامبران همه صلحا، همه شهدا خواهند آمد و ياری خواهند کرد و بشما بگم اون چيزی که دارم می‏بينم. بعضی‏ها هستن اين حرفا رو می‎زنن، تمسخر می‎کنن، برا اين که اينا دلشون از ايمان خاليه. اينا بت پرست‏های مدرن‏اند. اينا شيطان پرست‏های مدرن هستند. قيافه روشنفکری می‏گيرند (اما) به اندازه بزغاله هم از دنيا فهم و شعور ندارند. (تکبير ِبرادران)

گفتنی‏ست که اين بخش از سخنرانی آقای احمدی نژاد برای اين بررسی دستچين نشده است. نمونه‏ای از سخنان ايشان است و چيزی بيشتر و يا کمتر از سخنان ديگر ِاو در پيوند با اين يادداشت ندارد، اما همه ويژگی‏هايی را که درباره ذهن و زبان احمدی نژاد برشمرديم، در خود دارد. اين سخنان ساختاری روايی و شيوه‏ای منبری دارد. گوينده اين سخنان را با جمله‏ای خبری که نکته‏ای ذهن گير درخود دارد، آغاز می‏کند. دوسال قبل ما می‏خواستيم بريم سازمان ملل. شنونده با يادآورد ِ شيرين کاری‏های احمدی نژاد در سازمان ملل، خاموش و سراپاگوش می‏شود و هرچه پيش‏تر می رود، بيشتر انگيخته می‏شود تا دريابد که در پايان چه رويداده است. اما بزودی در می‏يابد که در اين سفر، رويداد ويژه‏ای رخ نداده است. بل، که گ‏وينده اين ترفند ذهن گُير را برای بدنامی کسانی که به گفته احمدی نژاد، قيافه روشنفکری می‏گيرند (اما) به اندازه بزغاله هم از دنيا فهم و شعور ندارند، بکار گرفته‏است. اين هدف را از جمله دوم سخنان گوينده که در آن توپی بسود خودش وارد دروازه غيرخودی‏ها می کند، می‏توان دريافت. بعضی‏ها می‏گفتند: آقا...کسی تودنيا امام زمان نمی‏شناسه. گفتيم حالا صبر کنيد. بذاريد ما انجام وظيفه کنيم ببينم چی می‏شه؟ اين صحنه آرايی ساختگی هيچ گونه رگه‏ای از حقيقیت در خود ندارد. چه کسی در جمهوری اسلامی جرات می‏کند که به احمدی نژاد بگويد که کسی تو دنيا امام زمان را نمی شناسد؟ دور و بری‏های او که دست کمی از خودش ندارند و اونيز با غير خودی‏هايی که آن‏ها را شيطان‏های مدرن می‏خواند مشورت نمی‏کند. پس اين "بعضی‏ها" ساخته ذهنی آقای احمدی نژاد است که می‏پندارد اگر با آنان مشورت می‏کرد، ای بسا چنين می‏گفتند.

جمله بعدی شهيد نمايی اين رئيس جمهمور ايثارگر را می‏رساند که از آن فراتر وظيفه‏ای که او بعنوان رئيس جمهور ايران برای خود می‏پندارد. ايشان به سازمان ملل نمی رود تا با جهانيان از ايران و ايرانی بگويد و اين که، برای نمونه، چرا کسی به ايران برای مبارزه با ترابری مواد مخدر از افغانستان به اروپا و امريکا کمک نمی‏‏کند و يا اين که چرا کسی با ما برای يافتن راه‏های بهتر از ذخيره انرژی خورشيدی در کوير لوت همکاری نمی‏‏کند. نه اين ها دغدغه‏های اين سرباز اسلام نيست. ايشان انجام وظيفه را آگاه کردن جهانيان از آمدن امام عصر می‏داند.‏

اونسال گفتيم، سال دوم. امسال که رفتيم، خيلی عادی شده بود اونجا. وقتی ما گفتيم يک انسان صالحی خواهد آمد، همه اين بت‏ها و قدرت‏ها رو در هم خواهد شکست و به فضل الهی عدالت را در جهان برپا می‏کند. اون سال اول می‏اومدند از ما می‎پرسيدند؛ " آقا شما اين حرفا چيه می‏زنی؟ ايندفعه که رفتيم، می‏اومدند می‏گفتند؛ "اين حرفايی که تو می‏زنی مام تو اعتقاداتمون يه همچين چيزی داريم‏ها!! ما هم دنبال يک مصلح جهانی می‏گرديم.

اين سناريو چنان ملودراماتيک و دلخواه احمدی نژاد پيش می‏رود که کمتر کسی می‏تواند آن را باور کند. اين بيچاره نمی‏داند که اين مزخرفات بی سروته را سران ديگر ِ جمهوری اسلامی که در اين سی سال به سازمان ملل رفته‏اند، گفته‏اند و سران جهان به تجربه دريافته‏اند که رهبران جمهوری اسلامی هرگز سخنی جز مشتی ياوه خرافی برای گفتن از پشت آن تريبون ندارند. از سويی نيز، عرف ديپلماتيک هرگز اجازه نمی دهد که کسی آشکارا به رئيس جمهور کشوری بگويد که؛ " آقا شما اين حرفا چيه می‏زنی؟" وانگهی اين بيچاره نمی‏داند که اروپايی‏ها از اين مرز خرافی بيش از چارصد سال است که گذشته است.

در پرگرد پس از آن، احمدی نژاد از تافته‏های خود بافته نتيجه گيری می‏‏کند که؛ من ميخوام بگم که عزيزان، آرزوی شهيدان شما، اون آرمانی که شهيدان برای اون رفتند و جان بازان ما، بسرعت در حال تحقق است. چی شد؟ ما تا به امروز خيال می‏کرديم که شهيدان برای تار و مار صداميان و پاسبانی از مزرهای ايران شهيد شدند. اما رئيس جمهور محبوب ما که راست و دروغ در فرهنگش معنايی ندارد، يکباره با يک مانور زبانی هدف شهيدان را کشته شدن برای آمدن اما عصر خواند! چنين است که گفتم اين سخنان شيوه‏ای منبری دارد. اين شيوه، چسباندن آسمان و ريسمان به يگديگر، فارغ از لايتچسبک بودن ايندو بهم است. سخنران منبری از نابخردانه بودن سخنان خود باکی ندارد زیرا که کسی را يارای نقادی از آن سخنان نيست. احمدی نژاد نيز با همين شيوه آسمان و ريسمان را بدلخواه در ذهن خود بهم می‏بافد و در پايان می‏گويد که؛ همه اين بساط عالم برپا شده تا اون روز نورانی اتفاق بيفتد.روزی که همه خواهند آمد. و پس آنان که با من در اين باره همگمان نيستند، به اندازه بزغاله هم از دنيا فهم و شعور ندارند.

در اين سخنرانی، زبان ابزار ترابری انديشه از ذهنی به ذهن ديگرنيست، بل، که چماقی‏ست که گوينده برسر دشمنان خود می‏کوبد. از ديدگاه منطق زبانی نيزما با سخنانی خرَد پذير روبرو نيستيم زيرا که هيچ جمله با جمله ديگر همخوان نيست. زبان در فرهنگ قبيله‏ای نه ابزاری گرفت و داد انديشه، که چماقی برای سرکوب و سرکوفت ديگران است .
‏.........................................

* نمونه ديگر اين چگونگی اين است که مردم ايران در سراسر تاريخ، وحشی گری حکومت‏ها را حقیقـتی گريزناپذير دانسته‏اند. بازتاب ذهنی اين حقیقت شيوه رفتاری دوگانه‏ای است که خلوت را از جلوت جدا می‏کند. آنجا که بيان آشکار انديشه می‏تواند سر انسان را برباد دهد، انسان ناگزير از دست يازی به ترفندهای گزند گريزاست.

بازگشت به خانه

آسمان آويز يا زمين خيز؟

2009-09-15T09:16:00.000-07:00

ديشب با دوستی ديرين در گفتگو بودم و از هردری سخنی می‏رفت. سخن به جامعه شناسی اسلامی کشيده شد و گفت و نوشت‏های کنونی درباره اين پرسش که آيا علوم اجتماعی اسلامی می توان داشت يانه. پاسخ من به اين پرسش بسيار ساده و کوتاه است. نه، نمی‏توان. مگر ما فيزيک و شيمی و بيولوژی و رياضيات اسلامی داريم؟ اگر نداريم، پس چرا بايد جامعه شناسی اسلامی داشته باشيم. وانگهی، از چشم اندازی که همه پديدارهای جهان آفرينه‏های آفريدگار است، شناختن چه معنايی دارد؟ مگر او شيوه کارکردن اين پديدارها را در کتاب راهنمايی که فرستاده است، نياورده است؟ پيش پندارکسی که دست بکار شناسايی انسان می‏زند، اين است که آنچه درباره انسان در کتاب‏های دينی آمده است، پذيرفتنی نيست.

"شناختن"، به گونه‏ای که در دانش‏های مدرن پی گيری می‏شود، گفتمانی تازه است که پس از رنسانس پديد آمده است. اين گفتمان برپايه اين پذيره استوار است که آموزه‏های دينی درباره ذات پديدار‏های هستی، افسانه‏ای‏ست و شايسته انسان خردمند نمی‏تواند باشد. هنگامی که پس از رنسانس، خدا از مرکز جهان هستی برداشته شد و انسان بجای او نشست، انديشه‏ها و آموزه‏های دينی رنگ باخت و به تاريخ باورهای افسانه‏ای پيوست. چنين است که شناسايی روشمندی که شيوه پژوهش و پالايش دانش‏های مدرن است، پيوند آشکاری با شيوه‏های شناسايی کهن ندارد. اين شناسايی از جنس شناخت‏های پيش از آن نيست. از اينرو، جامعه شناسی و يا روانشناسی دينی همانگونه نادرست است که جامعه شناسی اصفهانی، نوروزی و يا جنگلی. البته می‏توان باورهای هردين و قوم و قبيله‏ای را از ديدگاه جامعه شناسی و يا روانشناسی مدرن بررسيد.

اما آنچه مرا در اين باره شگفت‏زده می کند، اين است که چگونه سخنانی از اين دست که ريشه در گرفتاری گروهی ويژه دارد، ناگهان سخن ِ روز روشنفکران ما می‏شود و ذهن آنان را درگير می‏کند. آن که از نقش دانش‏های اجتماعی گله دارد، بازتاب‏های اين دانش‏ها را ويرانگر جهان خود می‏داند. از چشم‏انداز او بايد راه را برهرشيوه انديشه‏ای که مردم را با جايگاه انسان در جهان مدرن آشنا کند و از خوشباوری و ساده انگاری و پيروی کورکورانه بازدارد، بست. پس نيک اگر بنگری، سخن وی درباره جلوگيری از خطری‏ست که دانش‏های اجتماعی برای ايشان دارد و نه اهميت آن در گستره آکادميک کشور.

خاستگاه فلسفی دانش‏های اجتماعی انسانمداری‏ست؛ يعنی که اين همه درباره شناسايی روشمند انسان و شيوه آيش و رويش و روش او در جهان است. از چشم‏انداز اين دانش‏ها که در شيوه شناسايی خود تفاوت چندانی با دانش‏های دقيقه مانند، فيزيک و شيمی و ژنتيک ندارد، انسان نيز همانند هر پديده شناسايی پذير ديگری، مورد پژوهش و بررسی قرار می‏گيرد. يکی از اساسی‏ترين تفاوت‏های ديدگاه‏های دينی و ايدئولوژيک با ديدگاه دانشی اين است که آنها ذات انسان را آسمانی می‏دانند، اما دانش مدرن، انسان را برآيندی زمينی و زمانی می‏داند. از چشم‏انداز اديان، انسان چلچراغی است که از آسمان بسوی زمين آويخته شده است. تافته‏ای جدا بافته که آفريدگار جهان پس از آفرينش او بر خود آفرين گفته است. از ديدگاه زيست شناسی که شاخه‏ای از دانش مدرن است که با چگونگی برآيش انسان برروی زمين سروکار دارد، انسان جانوری از دسته ميمون‏ها که خود از رسته پستاندارانند، می‏باشد. از اين ديدگاه، انسان ذاتی جانوری دارد که در گذار از هزاره‏های پر فراز و فرود ِصبر و ستيز و خيزوگريز، اکنون تن افراز و آگاه، سودای سرکشی به کرانه‏های دوردست کهکشان‏ها را دارد. پس از اين ديدگاه، انسان افرازه‏ای است که از زمين بسوی آسمان در بالندگی‏ست.

شــــايدی

2009-09-11T17:09:00.000-07:00

ديويد ايگلمن، پژوهشگر اعصاب شناس آمريکايی به تازگی گفتمان تازه‏ای ساخته است بنام، "Possibilianism" که در زبان فارسی بايد "ممکن گرايی" را در برابر آن نهاد. از چشم انداز اين گفتمان که برپايه دستاوردهای مغزشناسی شکل گرفته‏است، هرآنچه به ذهن انسان می رسد، می تواند ممکن باشد و نمی توان آن را با قاطعيت رد کرد. شايد بشود اين چشم‏‏انداز را به فارسی، " شايدی" خواند. ديدگاه شايدی، پذيره‏های صد- در- صدی را رد می کند. از اين چشم‏انداز، هرپنداره هم می‏تواند باشد و هم نباشد. شايد خدا باشد، شايد هم نباشد. شايد مرک پايان کبوتراست، شايد هم نيست. شايد آگاهی انسان، فريبی، رويايی ويا بازی ذهن او با اوست. شايد هم نه.

ذهنيت شايدی، ذهنيتی پست مدرن و باز و آماده است. ذهنيتی که روياروی ذهنيت ايدئولوژيک می‏ايستد و جزمی گرايی را رد می‏کند. اين ذهنيت آفرينه‏های دانشمدار انسان را می‏پذيرد، اما درباه هرآنچه تن به ترازوی دانش مدرن نمی دهد، با مدارا رفتار می کند. آب ِ ناب، در دمای صد درجه سانتيگراد به جوش می‏آيد و شايد و بايد برنمی دارد. دمای طبيعی بدن انسان 37 درجه سانتيگراد است و نمی‏توان گفت که شايد هم نيست. اما اين که آيا انسان می‏تواند با ورزش برپريشانی و افسردگی خود چيره شود، پرسشی است که در پاسخ آن می‏توان گفت که؛ شايد و شايد نه. البته اگردر آينده رژيم ورزشی ويژه‏ای پيدا شود که هر افسرده‏ای در هرجای جهان بتواند با پی‏گيری آن، ناخوشی خود را درمان کند، آنگاه شايد از اين پاسخ برداشته خواهد شد.

ايگلمن، گفتمان شايدی را در کتاب تازه خود،"چهل داستان از آن جهان" آورده است. اين کتاب همانگونه که از نامش پيداست، ذهن خواننده را به چهل راهی که شايد پس از مرگ برای انسان باز باشد، می‏برد که برخی گيرا و برخی شخوخناک اما همه دلنشين و خواندنی‏ست. به گمانم اين يکی از آن کتاب‏هايی باشد که بسياری از زبان‏های زنده دنيا برگردانده می‏شود. شايد.

اميدوارم هرچه زودتر، همزبانی اين کتاب را به فارسی نيز برگرداند.

حکومت و دولت

2009-08-11T12:00:00.000-07:00

بزرگترين دشمن مردم ايران، تهيدستی و ناآگاهی فزاينده ا‏ست. اين دو بلای بزرگ سبب می شود که هميشه بخش بزرگی از مردم، آماده برای خدمت گذاری به حکومت‏های خودکامه و يا دولت‏های استثمارگر خارجی باشند. آورده‏اند که آغامحمدخان قاجار به جانشین خود هشدار داد که؛ "گر میخواهی بر این مردم حکومت کنی آنها را گرسنه و بیسواد نگه دار." گويا اين هشدارهمچنان در کشور ما بکار بسته می‏شود و غارت کردن سرمايه‏های ملی را آسانتر می‏کند.

تهيدستی ناآگاهی می‏آورد و ناآگاهی توانمندی‏های انسان را کاهش می دهد و او را فرومايه و تهيدست می کند. اين سخن بمعنای آن نيست که تهيدستان فرومايه‏اند، بلکه می خواهم بگويم که ناداری و تهيدستی، زمينه ساز همه زشتی‏ها و ناهنجاری‏ها ناسازگاری‏هاست و تهيدستان هماره درتيررس ناخوشی‏ها و نابسامانی‏ها و ناروايی‏های جهانند. گفته‏اند که؛ "شکم گرسنه کافراست." اين بدان معناست که انسان گرسنه آمادگی بيشتری برای تن دادن به کارهايی که ديگران از آن سر بازمی زنند، دارد. شايد آغا محمد خان با آگاهی از اين چگونگی‏، مردم را گرسنه و بی‏سواد می‏خواست و می داشت. چنان مردمی چون موم در دست حاکم نرمش پذير و ابزاروارند.

يکی از تفاوت‏های بزرگ کشورهای دموکرايتک با سرزمين‏های پيرامونی در اين است که کشورهای دموکراتيک "دولت" دارد و آن ديگران، "حکومت". دولت نهادی مدنی‏ست که کاردارن آن از سوی مردم برای زمانی چند، برای کشورداری بزگزيده می شود. اما حکومت، گستره فرمانروايی گردنکشی زورمند ا‏ست، که با شکست دادن گردنکشان و ياغيان و اوباش و اراذل ديگری که درکشور آهنگ سردمداری داشته‏اند، به تخت می‏نشيند و خود را همه کاره آن سرزمين و فرمانفرمای جان و جهان مردم می‏انگارد. اگر دولت هماره به مردم بدهکار است و خود را خدمتگزار مردم می‏داند، حاکم، همواره از مردم بستانکار است و همگان را کرُنشگر و ستاينده خود می خواهد. دولت به مردم حساب پس می دهد و حاکم از آنان حق و حساب می ستاند. دولت‏ها برنامه‏های گوناگونی دارند، اما حاکمان هرکس و در هرسرزمينی که باشند، تنها يک برنامه دارند و آن همانا نگهداری قدرت خويش است.

دولت، نهادی مدنی، تاريخی، انسانی‏ست که پيدايش آن در گروی پيشداشت‏های فرهنگی و اجتماعی ويژه‏ای‏ست. اما حکومت، برآيندی از ذات خويشتنخواه و جانوری انسان است که نيازی به پيش زمينه فرهنگی و اجتماعی ندارد. اين چگونگی در ميان گله گرگان و درندگان شکل گيری خودبخودی دارد و ذات تمام خواه هر زينده، زمينه ساز آن است. با اين حساب، می‏توان گفت که حکومت ساختاری طبيعی و همسو با طبيعت انسان دارد، اما دولت، برآيندی از خوی انسانی و آرمانخواهی فرهنگمند اوست. چنين است که نهاد دولت و دولتمداری، مانند همه دستاوردهای انسانی ديگرنيازبه نگهبانی و پيرايش دارد.

انسان در گذر از هزاره های برآیشی خود از بودن "با طبيعت"، به بودن "در طبيعت" رسيده است. آن که با طبيعت است، از هستن خويش در جهان آگاه نيست. همه گياهان و جانوران را اين گونه می‏توان پنداشت، زيرا که آنها در ذهن مرزی ميان خود و طبيعت نمی‏کشند و هم از آنرو خود را در جهان نمی پندارند. تنها انسان است که خود را در سويی و پديدارهای ديگر جهان را در سويی ديگر می‏پندارد – اينک من، آنک جهان. اين رويداد بزرگ ذهنی، توانايی پرسشگری به انسان بخشيده است و او را در دستکاری در پديدارهای جهان توانمند نموده است. تنها انسان است که می‏پرسد و چون پاسخی نمی‏شنود، خود در پی يافتن پاسخ به دستبردن جهان و هرچه درآن می پردازد. آگاهی از بودن در طبيعت، پله‏های زيادی دارد که يکی از برين‏ترين آنها، آگاهی از توانايی انسان در ساختن فردای خويش است. آن که می‏پرسد چه خواهد شد، هنوز به آن پله نرسيده است. اگر رسيده بود، می گفت؛ چنين و چنان بايد بشود. يا دست کم از ما می پرسيد که چه بايد بشود؟ چنين گزاره پرسشی ما را از ذهنيت کسی آگاه می‏کند که آينده را ساختنی می‏داند و نه پيش ساخته‏ای که خودبخود برما آشکار خواهد شد.

هرجا که انسان "با طبيعت"، است، حکومت نيز گريبانگير اوست. اما آنگاه که انسان از هستن خويش در طبيعت آگاه می‏شود و خود را در سويی و پديدارهای ديگر جهان را در سويی ديگر می‏پندارد، از بودن با طبيعت به بودن " در طبيعت" روی می گرداند. در چنان زمانی، انسان از حکمرانی ديگران بر زندگی خود و زورگويی آنان روی گردان می‎شود و به دولتخواهی می رسد. پنداره نيازانسان به دولت زمانی پديد می‏آيد که وی درمی‏يابد که کشور برای پيشگيری از خطر حاکمان خودکامه، ناگزير از داشتن دولتی مردمی و برابر شمار و قانونمدار است. اين دريافت، خود نيازمند به پذيرش اين نکته است که ذات انسان، چون ديگر جانوران خودکامه و خونخوار و خويشتنخواه است. تا زمانی که مردمی ويژگی‏های انسانی مانند؛ مهربانی، دادگستری، برابری خواهی، ياری و همکاری را برآيندهايی از ذات انسان می پندارند، به حکومت قانونمند نيز نخواهند ‏رسيد. تمدن مدرن زمانی آغاز شد که غربيان دريافتند که انسانيت و اخلاق، بنيادهای فرهنگی دارد و برای مبارزه با ستمکاری و نابرابری و درنده خويی، انسان ناگزيراز آموزش و پرورش اين ويژگی‏ها در هر نسل است. اين آموزش زمينه ساز تن در دادن به قوانين دولت دموکراتيک و واتاب‏های آن می شود.

گذار از بودن با طبيعت به بودن ِ در آن، فرآيندی روانی- تاريخی‏ست که تا برای مردمی پيش نيايد، گذار آنان از حکومت به دولت ميسر نمی‏شود، زيرا که تفاوت اين دو برآنان آشکار نخواهد شد. ميانه حکومت با مردم، ميانه شبان با چارپايان چرنده ا‏ست. در اين چگونگی، با شعارِ "همه برای يکی"، همگان وظايف همانندی دارند. اما دولت، نهاد ِ "يکی برای همه"، است. در شيوه کشور داری حکومتی، تاکيد برروی "وظايف" و "تکالُيف" فرد است اما دولتمداری، با "حقوق" شهروندان سروکار دارد و آنها را ارجمند می‏دارد. چنين است که در روزگار ما، حاکمان از حقوق بشر گريزانند و آن را دستاويز استثمارگران می‏دانند.

شوربختانه تاريخ سياسی کشورِ ما، تاريخ حکومت‏های يکی بدتر از ديگری‏ست. ايران هرگز دولت نداشته است و هنوز زمينه پيدايش نهادهايی که پيش از شکل گيری دولت بايد وجود داشته باشد، در کشورما پديد نيامده‏است. اين زمينه، زمانی فراهم خواهد شد که شمار ناآگاهان و تهيدستان، کمتر از نيمی از مردم باشد. از اينرو، به گمان اساسی‏ترين کار سياسی، کوشش در فراهم آوردن زمينه‏ مبارزه با تهيدستی و نادانی در کشور است. البته اين کوشش خود در گروی گذرما از حکومت به دولت است.

............................
واژه "دولت" در گذشته به معنای ثروت و دارايی بوده‏است. حافظ می گويد؛ " دولت آن است که بی خون دل آيد به کنار". (چه با حال و روز امروز ما هم می خواند). اما در فارسی امروزی معنای ديگری دارد. می‏گويند؛ دولت انگليس، دولت ِ مصدق. نمی دانم وازه "دولت" را چه کسی برای نخستين باربجای حکومت بکار برد. هرکس اين کار را کرده است، از آنچه من در اين يادداشت می گويم، با خبر بوده است و با زيرکی تفاوت ميان حکومت و دولت را دريافته بوده است. شايد اين کاردر زمان رضا شاه شده باشد.

خـر ِ دجّال و دجّـال ِ خر

2009-08-01T18:41:00.000-07:00

آنان که با افسانه ِ "دجّال"1 و خرش آشنا هستند، می‏دانند که اين خر از تبار چارپايان نجيبی نيست که در درازنای تاريخ باربردار و يار ِ انسان بوده است. خر ِ دجال که از سر ِ هر مویش نغمه‏ای فريبنده پخش می شود تا دل و دين از همگان بربايد، نماد باستانی هراس دينمداران از بازشدن ِ دکان دين‏ها و آئين‏های ديگر و زياد شدن رقيب است. سردمداران دينی که مردم را رمه می پندارند و خود را افساردار آنان می دانند، هماره نگران آنند که کسی دکان دين تازه‏ای را بازکند و مشتريان آنان را به آئين تازه فراخواند. از اينرو، از ديرباز افسانه دجال را ساخته‏اند و با اشاره به آن، مردم را از دل سپردن به پيام‏ها و چشم‏اندازها و راه‏ها و روش‏های تازه‏، باز داشته‏اند.
فشرده اين افسانه اين پندار‏ه است که پيش از بازگشت مسيح به زمين، مسيح وار ِ فريبکاری خواهد آمد تا با ترفند و نيرنگ و افسون، مسيحيان را گمراه کند. اگر چه اين فريبکار، برای چندی در کار خود اندی پيشروی خواهد داشت، اما با آمدن مسيح راستين، بدست وی کشته خواهد شد.

فرهنگ شيعی اين افسانه را از مسيحيت وام گرفته است و آب و رنگ آن را زيادتر کرده است و آن فريبکار را "دجّال" ناميده است. دجّال پيش از آمدن مهدی، سوار برخری که در تردستی و اغواگری دست کمی از خودش ندارد، پا به ميدان می گذارد و پيروان اسلام را از کوچک و بزرگ، به گمراهی می کشاند، اما با آمدن مهدی، بدست وی کشته می شود. يکی از ويژگی‏های خر ِ دجال اين است که از سر هر مويش آهنگی به گوش می رسد. همصدايی و درهمی هارمونيک ِآهنگ‏های دجالی اين خر، چنان فريبنده است که دل و دين از همگان می ربايد.

در گذر روزگار، هر بار که پديده تازه‏ای با خوشداشت مردم روبرو شده‏است، دين بانان آن را خر ِ دجال زمان خوانده‏اند، از نگاره گری‏های ارژنگ گرفته تا پيدايش راديو و سينما در دوران کنونی. اين چگونگی از آنروست که خودکامگان هر برآيه تازه‏ای را تيری به تارک تاج شاهی خود می‏پندارند و هماره به مردم هشدار می‏دهند که در هر نوآمدی با ناباوری بنگرند و چشم و دل از آن که برگيرند، زيرا که هر ترانه تازه‏ای می تواند ترفندی افسونبار باشد و آنان را از راه راست بلغزاند.

به گمان من، ااينترنت، خر ِ دجال روزگار ماست. اين اَبَر رسانه مدرن، همه کسانی را که بدان دسترسی دارند، درگير خود می کند به آتش خود خيره می دارد و آسان می تواند آنان را نيز درگير ديدن و شنيدن و گفتن و نوشتن و خواندن و خريد و فروش و.... سازد. پيش‏تر دوگونه رسانه داشتيم؛ نخست تلفن که رسانه‏‏‏ای دو سويه بود و که گفتگوی دوتن را ممکن می‏کرد و دوم رسانه‏های ديگر که پيام يک تن را به بيشمارانی می رساند، مانند روزنامه، راديو و تلويزيون. ‏يکی از گرفتاری‏های اين رسانه‏ها، جدايی آنان از يکديگر بود. روزنامه خواندی‏ست، راديو شنيدنی و تلويزيون ديدنی و هم شنيدنی. هر يک از اين سه، جدای از يکديگر، گستره ويژه کار خود را دارند. اينترنت برای نخستين بار، اين هرسه و بسی بيش از آن را در خود جا داده است و گفت و شنود و ديد و نوشت را يکجا، آنهم با کيفتی برتر ( ديجيتال) ممکن می کند و می‏تواند همگان را همزمان درگير ِ گرفت و داد و مراوده با هم سازد.

ديگر آن که اين رسانه افسونگر، خبررسانی را آسان و ارزان و همگانی کرده است و گيرنده خبر را توانايی فرستندگی نيز داده است.2 اين چگونگی نه تنها پيوند ميان فرستنده و گيرنده اطلاعات را دگرگون کرده است، بلکه لگام اين ابزار پرتوان را برای نخستين بار از دست دارندگان قدرت در آورده است و اداره کردن خبر و دبيری و بازسازی و مهندسی حکومتی آن را ناميسر کرده است. اين چگونگی برای نخستين بار، درخبررسانی درباره زلزله در استان سيچوان در چين ديده شد. تنها نيمساعت پس از اين رويداد ناگوار، سيصد کاربر اينترنتی عکس و خبربه سايتهای گوناگون فرستادند و راديو بی بی سی نخستين خبر اين رويداد را از تويتر بازگويی کرد. هنگامه خبری اين زلزله چنان بود که حکومت چين، ناگزير از راست گويی درباره شمار کشته شدگان اين زلزله شد. خبر زلزله‏‏ای که پيش‏تر در چين رخ داده بود را حکومت سه سال پس از آن به جهانيان داده بود.

با زلزله سيچوان، گفتمان تازه‏ای در گستره رسانه‏ای جهان بنام؛" خبرنگاری شهروندی"3 شکل گرفت. برآيندهای اين چگونگی در رويدادهای انتخاباتی ايران بيشتر برجهانيان آشکار شد. اين که به آسانی می‏توان با با فرستادن چند عکس و فکس و خبر، پرده دروغ و دورويی حکومتی را دريد و در نگاه جهانيان، حساب ملتی نجيب و آزاديخواه را از حساب حکومتی طالبانی و گنديده جدا کرد. ديگر آن که تکنولوژی رسانه‏ای، امروزه چنان تقش اجتماعی بزرگی يافته است که يکی از بازتاب‏های آن، بومی کردن هنجارهای پذيرفته شده جهانی و نمايش فراگير و جهانی ناهنجاری‏های بومی‏ست. از اين پس، همه ماموران حکومتی، هماره در ديدرس شهروندان خبرنگارو خبرنگاران شهروند خويشند. اين چگونگی، آرامش خودی‏ها را برهم می زند و غيرخودی‏ها را به برنما کردن زشتی‏ها و کژی‏ها و ناراستی‏ها وامی دارد.

خبرنگاری شهروندی، برآيندی از ذهنيت مدرن است که در پرتو پيشرفت‏های تکنولوژيک پديد آمده است. چون اين ذهنيت، هوادارِ برابری افراد و حقوق بشراست، خودبخود با هر گونه حکومت دينی و خودکامه و ولايی سر ستيز دارد و بيشتر رفتارها و کردارهای دست اندرکاران و پادوهای چنين حکومت‏هايی را گزارش کردنی می‏شمارد. يکی از نمونه‏های درخشان اين چگونگی، سخن همين امروز آقای احمدی نژاد است که ميانه خود با رهبر را؛ " از جنس رابطه پدر و پسری" خواند. اين سخن در چارچوب نگرش سنتی و پيش مدرن، خدشه ناپذير و پذيرفتنی می‏تواند باشد. اما در ادبيات سياسی مدرن، دو گرفتاری بسيار اساسی دارد. نخست اين که در اين ميانه، "رابطه" به جای "ضابطه" نشسته است. ديگر آن که اين رابطه نه براساس قانون، بلکه بنيادی عاطفی و نانوشته و ناپژوهيدنی دارد که می‏تواند برای همگان، بجز برای آن دو، زيانمند باشد. چنين است که اين سخن که ريشه در چشم‏اندازی سنتی و روستايی دارد و برای ارج گذاری به رهبر گفته شده‏است، از چشم انداز سياست مدرن، سخنی خنده آور و خبرساز می تواند باشد و هست زيرا که گفتن چنين سخنی برای هر سياستمداری در کشوری دموکراتيک، خودکشی سياسی‏ست.

بله، در گذشته چون ِدجال و خرش از دل فرهنگ بومی در می‏آمد، سردمداران، بدرستی آن‏ها را می‏شناختند، چه ای بسا دجال يکی از خودی‏های وازده ديروزی بود که آنک سازی ديگر ساز می کرد. اما خر دجال روزگار ما، پديده ای پيچيده و جهانی و ديجيتال است که دجالان خری که از زباله دان تاريخ سربرآورده‏اند را يارای شناسايی آن نيست و چه بهتر که نباشد

......................
1. دجّال، صيغه مبالغه از ريشه "دجل" به معنای نيرنگ و هم به معنای آب طلاست. پس دجال فريبکاری نيرنگ باز است با جنسی دو رو؛ ذاتی پليد با نمايی فريبنده، مانند آهن زنگاريده ای که روکشی زرين دارد.
2. عنوان "سردبير، خودم"، گويای آغاز انقلابی تازه در گستره رسانه‏ای جهان است.
3. Citizen Journalism

خود فـريـبی

2009-05-25T13:30:00.000-07:00

هدف برآيشی زندگی انسان چيزی‏ست و هدف انسان از زندگی چيزی ديگر. از چشم‏انداز برآيشی، انسان وسيله سپارش ژن‏های خود به نسل آينده است. همين و بس. يعنی که انسان حلقه‏ای از زنجيره برآيشی‏ست که ژن‏های وی با گذر از آن، خود را به نسل‏ آينده می سپارند.

برای انسان پذيرش اين چگونگی بسيار دشوار است و دوست می‏دارد که زندگی خود را معنا و مفاهيمی ژرفتر بدهد و خود را دارای رسالتی تاريخی بداند و بخواند. از اينرو، انسان برای خود هدف‏هايی را در ذهن می‏پروراند که با هدف ژن‏های او متفاوت است. او می خواهد که فلک را سقف بشکافد و انگ و رنگ خود را برآن زند و تا جاودان در جهان بماند. اما حقيقت ژنتيک او هرگز چنين امکانی را به او نمی دهد و همين که دوران باروری‏ جنسی او بپايان رسد، او را با شتابی شگفت‏انگيز، به کام مرگ می فرستد. هيچ‏گاه هيچ کس در جهان نبوده است که بپندارد و يا بگويد که من زمانی را که می خواستم، داشتم و اکنون با خيالی آسوده به گور می‏روم. هيچ‏گاه، هيچ کس با خيالی آسوده نمرده است و هرگز هيچ زمانی برای مردن مناسب نيست. مرگ بزرگترين بيداد درجهان است و گواين که شاعران و فيلسوفان و پيامبران هماره در درازنای تاريخ کوشيد‏ه‏اند که تلخی و زهرناکی اين ناروايی را کاهش دهند، اما حقيقت اين است که مرگ پايان هستی‏ست و پس از آن ديگر هيچ (1).

ذهن انسان تا زمانی که وی توانايی بودن دارد، در کار فريبکاری و اغوای اوست. اين چگونگی بيرون از حوزه آگاهی انسان است و هرچه جهان فردی کسی در پندار او سست بنياد‏تر و ترسناک‏تر باشد، گستره بيشتری از زمينه‏های رفتاری و کرداری او از چشم انداز آگاهی دورتر می‏شود. در زبان فارسی گويه زبانزدی داريم که می گويد؛ "ترس برادر مرگ است." چنين است و پس، همانگونه که برای زنده ماندن بايد از مرگ گريخت، از چنگ و چنبر ترس نيز بايد در رفت. بخشی از اين گريز آگاهانه است، مانند فرار از چنگ جانوران شکارگر و تيزدندان و يا گريز از سر راه هرآنچه افسارگسيخته و شتابان بسوی ما می‏آيد. نيز فرار از آلودگی و آب و هوا و فضاهای بيماری زا.

گريز از پديده‏های ترسناکی که در گستره حس‏های پنجگانه ما هستند، آسان است. اما ذهن خيال پرداز و انگاره‏گر انسان گاه از دست پنداره‏ها و انگاره‏هايی نيز که با جهان نگری ا و سازگار نيست، می گريزد و آن‏ها را ناخوشايند و ترسناک می‏يابد. اين چگونگی زمانی روی می‏دهد که خيالی از خُردی و شکست ما در ذهن مان شکل گيرد. برای نمونه؛ هربارکه انسان در کاری ناکامروا می ماند، ذهن وی بی‏درنگ به افسانه سازی درباره چرايی اين شکست می‏پردازد و زمين و زمان و هزار سازه ديگر را دليل آن می‏شمارد و به فرد می پذيراند که شکست و ناکامی وی ريشه در چيزهای ديگری داشته است.

ذهن انسان هماره او را پيروز و سرفراز می خواهد و روندها و رويدادها را به گونه‏ای در آفرينشگاه خيال وی می سازد که او هماره خود را سربلند و شادمان بخواهد و بداند و هرجا که ناکام می‏ماند، گناه کا را برگردن ديگران بيندازد. اين چگونگی، پيوندی نزديکی با دوران زندگی ما دارد. در کودکی هماره گناه همه شکست‏ها در ذهن کودک، برگردن ديگران است زيرا که انسان خُرد و ناتوان است و ترس بيشتری از ديگران دارد. اين ترس در جوانی کاهش می‏يابد و در نگاه فرد، خانواده و جامعه بدهکار می‏شوند، اما انسان در دوران پيری بيشتر خطاهای خود را می‏پذيرد،گيرم که درباره اين پذيرش چيزی با ديگران نگويد. البته دانش و فرهيختگی و آبديدگی در کوران زندگی‏ می‏تواند از ترس انسان بکاهد و او را برآن دارد تا راست و استوار و بی‏باک باشد و از بررسی و بازنگری کارهای خود هراسی نداشته باشد.

اين چگونگی را در رفتارهای اجتماعی نيز می‏توان ديد. هرچه مردم جامعه‏ای سرخورده‏تر باشند و ذهنيتی سنگری‏تر داشته باشند، زندگی در آن هراسناک‏تر است و هرچه هراس انسان بيشتر باشد، فرهنگی نيرنگين تر و پردروغ‏تر خواهد داشت. زندگی درفرهنگ دروغين، زمينه بيشتری از ذهن انسان را به بدست ناخودآگاه می سپارد تا زندگی وی را در گمای بی خبری، پذيرنده‏تر سازد. هرچه گستره ناخودآگاه انسان بزرگتر باشد، خودفريبی وی بيشتر خواهد بود. رفتارهای کسانی که امروزه خود را "راهيان ِ راه راست"، می پندارند و با خشونت و خونريزی و خنجر می‏خواهند ديگر جهانيان را به "راه راست" رهنمون شوند، نمونه‏ای از اين خودفريبی‏ست. اين خود فريبی ريشه در خود خُرد بينی فرهنگی آنان دارد. برای نمونه، طالبان فرهنگ خود را ناسازگار با دنيای کنونی يافته‏اند و هراس ناشی از اين ناسازگاری و ناکارآمدی و ناتوانی را سوختبار جنگ افروزی و مرگ ساخته‏اند تا شايد بدينگونه فرهنگ مدرن را از دنيای خود بيرون برانند. از ديدگاهی روانشناسيک می‏توان گفت که فرهنگ طالبانی، ريشه در ترس و هراس از دنيای مدرن و فرهنگ آن دارد. ترس از بيگانه بودن و پيچيدگی آن و هراس از جهان نگری آن که راه‏ها و روش‏های گذشته را کهنه و موزوی می داند و آن‏ها را ناکارآمد و ناسازگار با دنيای مدرن می خواند.

ترسی که در ذهن مردم همه کشورهای پيرامونی در جهان کنونی خانه کرده‏است، سبب می شود که اين مردم زود رنج و بی گنجايش شناخته شوند. اين ترس آنان را در برابر کوچک‏ترين کنُشی به بدترين واکنش‏ها وا می دارد. چنين است که گاه سخن ناسنجيده‏ای و يا رمانی، کاريکاتوری، شعری و يا عکسی می تواند بيهوده چند شهر جهان را به آتش بکشد و جان چندی را بگيرد .

نمونه ديگری از خود فريبی اين است که ريشه همه پديده‏های فرهنگ مدرن را در تاريخ خود بکاويم و آن‏ها را در ذهن خود بومی کنيم. از گفتمان "حقوق بشر" و اخلاق مدرن گرفته تا سيخ و سه‏پايه. اين کاری‏ست که کوته نگران خودمدار در همه سرزمين‏ها می‏کنند. گمان می کنم که بخش بزرگی از ادبيات بسياری از کشورهای پيرامونی، درباره بررسی ريشه‏يابی پديده‏های سودمند فرهنگ مدرن غربی در فرهنگ بومی آن کشورهاست. اگر چه اين ادبيات واکنشی، آرامش بخش و دلپذير می‏تواند باشد، اما چون نادرست و ساختگی‏ست، زيانمند و گمراه کننده نيز هست و زيان آن بسی بيشتر از سود آن است.

بازگرديم به هدف برآيشی زندگی و هدف انسان از زندگی. اولی زندگی را برای پراکندن ژن‏ها و سپارش آن‏ها به نسل‏های آينده می خواهد و دومی آن را برای خودش؛ يعنی که انسان دوست می‏دارد که خود برنامه ريز زندگی خود باشد و آن را داری معنا بداند. آگاهی از اين انديشه که انسان تنها ابزار نگهداری و سپارش ژن‏های خويش است، برای انسانی که خود را سرآمد همه زيندگان و تافته جدا بافته طبيعت می‏پندارد، باور نکردنی‏ست. همين ناباوری و خود دگر دانی نيز بخشی از ترفندهای ذهنی انسان است تا او را بهتر و برتر از ديگر جانوران نشان دهد و به زندگی او معنا بخشد به ماندگاری وی را در جهان کمک کند.

............
1. برای نمونه، فروغ فرخزاد گفته است که؛ "مرگ پايان کبوتر نيست". اما همه می دانند که هست و اين سخن را ادعايی نيکخواهانه می پندارند. راست‏ترين سخن در باره مرگ را فردوسی نوشته است: " اگر داد اين است، بيداد چيست؟"

از گذشـته و اکنـون و آيــنده

2008-11-01T03:42:00.000-07:00

1. گذشــته

درروزگار ما پيوند گذشته و آينده شگل شگفتی بخود گرفته است. نخست اين که روزبروز، گذشته بسياری از مردم جهان با اکنون و آينده دلخواه آنان ناهممخوان تر و ناسازگارتر می شود. ديگر آن که چنين می نمايد که هرچه گذشته مردم سرزمينی، پربارتر و سرشارتر، دمسازی آنان با جهان کنونی دشوارتر می گردد. در اين روزگار آنان که خود را دارنده تاريخ و تمدن کهن می دانند، با تاريخ و تمدن مدرن، گرفتاری بيشتری دارند. نمونه اين چگونگی، ايراينان، چينی ها، مصريان هستند. گذشته برای مردم بسياری از اين سرزمين ها، گريزگاهی برای فرار از رويارويی با اکنون و آينده و نيز آسايشگاهی برای درمان سرخوردگی ها، واماندگی ها و جاماندگی های تاريخی و اجتماعی ست.

برخی از رويدادهای سده گذشته نشان داده است که گذشته، ساختار ذهنی و بازگشتگاهی خيالی ست که جايی در واقعيت ندارد. رود زمان، روندی يکسويه دارد و هرگز به گذشته باز نمی گردد. از اينرو، بازگشت به گذشته، رفتن بسوی آينده ای ويران و تباه است.

2. نوشــــتار

فرهنگ کنونی ما فرهنگی شفاهی ست. اين فرهنگ با ذهنيت روشمند انسان دانش آموخته و ژرف نگر بيگانه است. چنين است که گرفتاری های سياسی، اجتماعی و فرهنگی کنونی ما به کندوکاوهای روشمند دانشی تن در نمی دهند. به نوشته های ژرف انديشان روزگار خود که می انديشيم، می بينيم که نوشته های اين افروزه های فرهنگی، عليرغم بهنگامی و زمانمندی آن ها، تا چه انداره بی بازتاب و بی پذيرنده است. برای من نمونه های اين چگونگی روزنوشت ها و ياداشت ها و نوشتارهای کسانی چون؛ داريوش آشوری، دکتر اسماعيل نوری علا، محمد قائد و يک دو نويسنده دردمند و کاردان است. به گمان من کوشش نويسندگان اين چنينی، آب در هاون کوبيدن است زيرا که ساختار ذهنيت ايرانی در روزگار کنونی، به تور رازگشای کندوکاو روشمند تن در نمی دهد.

برخی از برنامه ريزان ذهنيت پرداز حکومتی اين چگونگی را سالهاست دريافته اند و هم از آنرو ابزار ديگری برای چيرگی بر دل و جان مردم برگزيده اند. چنين است که امروز روی سخن همه رسانه های نوشتاری جمهوری اسلامی، با مخالفان آن رژيم است.

3. آموزش زبان

زبان، سياسی ترين برآيند رفتاری انسان است.1 رفتاری که در هزاره های پر خيزوخواب تاريخ جهان، هزارن سر را برباد داده است و بر دار برده است. چنين است که بی زبانی جانوران را بايد يکی از رازهای ماندگاری آنان دانست. اگر اين زبان بسته ها توانايی سخن گفتن می داشتند و سر از فرمان ياغيان و ستمگران می پيچيدند و دست، پا، سُم و يا دُم بیعت بسوی آنان دراز نمی کردند، بسيار زود از ميدان طبيعت بدر می شدند.

افت زبان در روزگا تباهی هر سرزمين، نمادی از افت فرهنگ آن سرزمين است. هرزبان آينه تمام نمای فرهنگ خويش است و هرگاه که فرهنگی به دست انداز می افتد، زبان آن فرهنگ نيز درهم و برهم و گوريده و پُرکلاف و بحرانی می شود. در روزگار ما زبان فارسی با گرفتاری هايی از اين دست روبروست. اين زبان در کوران چالش های سده گذشته، مچاليده و ناکارا شده است و اندک اندک از ريشه ها و رگه های زاينده خود بريده است. در ايران زاينده رود زبان فارسی سال هاست که ديگر نه به رود می ماند و نه زايندگی در آن می توان ديد و با آن که هر روزه هزارن فارسی زبان به شمار کاربران اين زبان می پيوندند، اما شوربختانه از شمار کسانی که فارسی را پاکيزه و راست و بی گير و گره در گفتگو و خواندن و نوشتن بکار می برند، کاسته می شود. فراتر از آن، هر روز از شمار کسانی که می توانند اين زبان را بديگران بياموزند نيز کمتر می شود.

4. تـرجمه

در سالهای گذشته، برخى ترجمه‏های بی سروته به زبان فارسی، اين گمان را در ميان ايراينان پديد آورده است که بسياری از نويسندگان و فيلسوفان اروپايی بسی حرفهاى بى‏معنى وبی سروته می زنند. اين چگونگی را هرج و مرج زبانی و ناکاردانی و ناتوانی برخی از مترجمان در برگردانی مفاهيم غربی به فرهنگ و زبان فارسی پرنماتر کرده است. اين روند را برنامه زيزانی که فرهنگ و تمدن غربی را کوه های کاهی می دانند، خوش می دارند و آن را بخشی ازدرمان عقده های خود-خُرد بينی خويش می پندارند.

يکی از اندک جاهايی که ايرانيان برونمرزی می تواننده کارگشا باشند در پيوند با اين چگونگی ست، اما چنين توقعی بيجاست زيرا که اين کار، نيازبه کوششی نهادی دارد.

5. آينـــــده

آينده گفتمان تازه ای در جغرافيای خيال ِ ذهنيت ايرانی ست. در تاريخ و ادبيات گذشته، هر جا سخن از فرداست، مراد فردای قيامت است و نه فردای تاريخی. آينده، بعنوان گفتمانی ذهنی، پس از دوران روشنگری مدرن شکل گرفته است. ديروز و امروز و فردا زمانی معنا می يابد که مرزی ميان گذشته و اکنون باشد و انسان، آينده را ديگرگونه تر از اکنون در پيش آيند فردا بخواهد و بپندارد.

آنجا که زندگی هماره همگون و يکسان گذر است، فردا معنايی ندارد. فردا، هنگامی معنادار می شود که انسان زندگی را روندی روان و بهشونده بداند و يا بخواهد. فردای اين چنينی، فردای انسان اينجايی و اکنونی و سکولار است که هر روز را بهتر از روز پيش می خواهد. چنين است که اقتصاد دانان، فصلی را که با فصل پيش، ترازنامه مالی همگونی دارد، فصل رکود می خوانند. همگونی و همسانی دو فصل پياپی برای انسان مدرن، واماندگی و جاماندگی معنا می شود. چيزی که در دنيای پيش از آن روندی پسنديده و رستگارنده بود. درآن روزگار، دگرگونی ترفندی ناروا پنداشته می شد و که "بدعت"، نام داشت. چيزی که در دورانی نه چندان دور بر باعث و بانی آن لعن و طعن می فرستادند.

............................................
1. تا مرد سخن نگفته باشد
عيب و هنرش نهفته باشد
(سعدی)

تاريخی ترين آزمايش جهان

2008-09-11T01:30:00.000-07:00

امروز بزرگترين آزمايش هسته ای جهان در آزمايشگاه سازمان پژوهش های هسته ای اروپا 1 آغاز شد. اين آزمايش اگر روندی بی کم و کاست داشته باشد، نه تنها بسياری از پرسش های اساسی فيزيکدانان را پاسخ خواهد داد که ای بسا پاسخ بسياری از پرسش های ناشده آيندگان را نيز فراهم آورد.

فيزيکدانان ريزترين ذره سازنده اتم را "هاردون" ناميده اند.2 هاردون چند گونه اند. گونه ويژه ای هاردون، " هيگزباسون" 3 نام دارد که وجود آن در هر اتم، به آن ماديت می بخشد و آن اتم را دارای حجم می کند. اين هاردون تاکنون در جهان يافت نشده است و تنها وجودی تئوريک داشته است. اين آزمايش برآن است تا با بازسازی آزمايشگاهی زمينه ای در آغاز پيدايش هستی – يعنی اندی پس از رويداد بيگ بنگ در جهان وجود داشت، وجود اين ذره ماده ساز را پديد آورد.

كيهان شناسان برآنند كه جهان نزديك به 15 ميليارد سال پيش در پيِ انفجارِ بزرگي كه به آن "بيگ بنگ" مي گويند، پديد آمده است.4 براساسِ تئوريِ بيگ بنگ، پيش از اين انفجار، همه جهان به گونه بسيارفشرده اي در گويچهِ سنگين و آتشيني جاي داشته است. تئوري بيگ بنگ، انفجارِ آن گويچه را آغاز جهان مي داند و اين كه اين گويچه چه بوده است و از كجا و براي چه پديد آمده است را پرسشهايي بي پاسخ مي داند. اين انفجار هم زمان با پراكندنِ يكنواختِ آتش،فضاي مورد نياز خود را نيز مي گسترده است. گسترشي كه همچنان نيزدنباله دارد.

پژوهش های هسته ای نشان داده است که پديده های حجم دار جهان، بخش اندکی از آن را شکل می دهند و نود و شش درصد از اين بخش اندک از جهان ناپديد شده است. درآزمايش کنونی قرار است که دو پرتو پرتوان پروتون را در يک تونل زير زمينی در جهت مخالف يکديگر شتاب می بخشند تا برخورد پروتونها با يکديگر، انرژی بيکرانی پديد آورد و شرايطی را که پس از بيگ بنگ در جهان وجود داشت، بازسازی کند. انتظار پژوهندگان اين آزمايش اين است که چگونگی پيدايش هستی را دراين آزمايشگاه مشاهده کنند و به بررسی آن بپردازند. اين بررسی می تواند به پرسش هايی مانند اين ها پاسخ دهد:

جهان هستی چگونه به وجود آمده است؟
ماده، نور، زمان و فضا چگونه شکل گرفته است؟
اساسی ترين سازه سازنده ماده چيست؟
جهان چگونه به پايان خواهد آمد؟
آيا يک جهان وجود دارد يا چندين جهان؟

اين آژمايش همچنين انسان را در شناسايی رفتار نور، ماده، زمان ياری خواهد کرد و شايد بتواند به اين پرسش نيز پاسخ دهد زندگی چگونه برروی زمين پديد آمد. البته اين ها پرسش هايی ست که اکنون می توان کرد. اگر اين آزمايش تاريخی به هيچ کم و کاستی، آنگونه که اميد می رود، به پايا ن رسد، بازتاب های بسيار ژرفی بر چگونگی برخورد انسان با جهان خواهد داشت. بازتاب هايی که آينده آن ها را نمايانتر خواهد نمود.
................................
1. European Organization for Nuclear Research
. Hardon ، اين پنداره براساس تئوری استاندارد در رشته فيزيک شکل گرفته است که هر اتم را داری هسته و هسته هر اتم را ساخته شده از ريزکانی بنام های نوترون و پروتون می داند.
3. Higgs boson. فيزيک دانان برآنند که وجود اين هاردون در هسته هراتم، موادی را که از ان اتم ساخته شده باشند، قابل شناسايی با حس های پنجگانه انسان می کند. هر چه در جهان ديدنی و لمس کردنی ست، از اتم های هيکز باسون دار ساخته شده است. از چون اين ذره ريزتر از هر ريزه اتمی تا کنون در جهان ديده نشده است، آن را "ذره خدا" نيز می خوانند. 4. Big Bang Theory

واژيـدن

2008-09-10T01:30:00.001-07:00

درجايی ديدم که نويسنده ای اصطلاح "دُلدُل سوار" را در برابر واژه گليسی "Macho" گذاشته است. به گمان من کار نويسندگانی که گاه به زبان می انديشند و نيازهای زبانی زمان خود را درک می کنند و به سهم خود برآن می شوند که کاری در اين حوزه بکنند، بسيار ستودنی ست. زبان فارسی، آينه تمام نمای بحران های فرهنگی ماست. يکی از اساسی ترين نيازهای اين زبان در روزگار ما واژه های تازه ای ست که بتوان آن ها را در برابر واژه ای بيگانه گذاشت. واژهايی دقيق و مانع و جامع که بتواند بار بسياری از واژگان و گفتمانهای مدرن غربی را که از راه ترجمه به زبان فارسی وارد می شود، در خود جا دهد.

برابر يابی کاری بسيار دشواراست، چرا که برابر ياب بايد هردو زبان و فرهنگ های پشت آن ها را بشناسد و توانايی برگرداندن گفتمانها و مفاهيم زبانی را از فرهنگی به فرهنگ ديگر داشته باش. نيز بايد با اصول واژه آشنا باشد. اما برگرديم به دُلدُل سوار و ريشه های آن.

واژه "دُلدُل"، به معنای اُفت و خيز عاطفی ناشی از پريشانی و هراس است که در فرهنگ زبانی عاميانه امروزی به دل و دل تبديل شده است؛ مانند کاربرد آن در اين جمله؛ " آنقدر دل و دل کرد تا کار از کار گذشت." برای نمونه، می توان از؛ دُلدُل ِ ميان ِ رفتن و ماندن، سخن گفت. در آنندراج آمده است که قوم دُلدُل، قومی است که ميآن دو امر مضطرب و پريشان باشند.”

اين واژ هممچنين نام رودخانه ای در جنوب ايران است. در پايگاه ملی داده های علوم زمين کشور آمده است که؛ “…رودخانة دُلدُل رودخانه فصلي ست، شاخه اي از رودخانه اصلي رودان بوده و حوضه آبريز آن در بخش مركزي رودان واقع شده است. سرچشمه اين رود از دامنه‌هاي جنوبي كوه كم ارتفاع «سيخ نورگان» است.

البته دُلدُل نام قاطری نيز بوده است که پادشاهِ حبشه به پيامبر اسلام هديه داده‌بود و پيامبر هم آن‌را به حضرتِ علی می‌دهند. اين داستان در تاريخ روايت های گوناگونی دارد و برخی نوشته اند که؛ نه، قاطر نبوده است و ماده استرى شهباء ، سفيد مايل به سياهی بوده است که حاكم اسكندريه براى حضرت رسول(ص) فرستاده بود ، آن حضرت آن را به على (ع) بخشيد براى سوارى. در اينجا آنچه مهم است نام اين چارپاست که گويای ترس و هراسی ست که در دل و جان دشمنان اسلام می ريخت. اگر چنين باشد، اين واژه برابر نهاد ترس و هراس تلاطم دل و جان انسان است.
با اين حساب دلدل سواری را که گويای شجاعت در هراس آفرينی و وحشت زايی ست، با Machoism برابر نهادن، نه تنها اشتباه است که توهينی به امام اول شيعيان نيز می تواند باشد

اگرچه واژه Macho، از يکی از کهن ترين زبان های اروپايی گرفته شده است، اما Machoism، گفتمانی ست که در روزگار مدرن شکل گرفته است و پيش تر در فهرست پنداره های انسان نبوده است، زيرا که چيزی بنام فمينيسم وجود نداشته است. برابر نهاد پيش مدرن آن همان ” مردانگی” ست که البته در لفافه های اخلاقی پيچيده شده است و معنای انسانيت بخود گرفته است. البته چون "مردانگی"، در زبان فارسی کنونی گفتمانی مثبت است و Machoism، منفی، اين دو نمی توان برگردان يکديگر دانست. پس چه بايد کرد ؟

به گمان من بايد برابر نهادی مناسب ترپيدا کرد که از بار معناهای ديگر تهی باشد، يعنی که مانع باشد. من “نرندگی” را در برابر Machoism، و ” نرنده” را برای Macho پيشنهاد می کنم.اين واژه، بر وزن "درندگی"، داری بار معنايی و عاطفی منفی ست و از اينرو برابر نهاد مناسبی برای "مچوئيزم" می تواند باشد. بــله؟
............................
Galici يکی از زبانهای کهن اروپايی ست که در اسپانيا کاربرد داشته است. البته واژه “Macho” به زبان انگليسی هم راه يافته است و واژه ای زنده است.

واژيـدن

2008-09-10T01:30:00.000-07:00

اگرچه واژه Macho، از يکی از کهن ترين زبان های اروپايی گرفته شده است، اما Machoism، گفتمانی ست که در روزگار مدرن شکل گرفته است و پيش تر در فهرست پنداره های انسان نبوده است، زيرا که چيزی بنام فمينيسم وجود نداشته است. برابر نهاد پيش مدرن آن همان ” مردانگی” ست که البته در لفافه های اخلاقی پيچيده شده است و معنای انسانيت بخود گرفته است. البته چون "مردانگی"، در زبان فارسی کنونی گفتمانی مثبت است و Machoism، منفی، اين دو نمی توان برگردان يکديگر دانست. پس چه بايد کرد ؟

دنبــــاله......

جمعــــويات

2008-05-07T01:30:00.000-07:00

بررسی کـــتاب

اخيراً ديوان شعرى بدستم رسيد از شعر شخصی بنام آقای.... خواجه حافظ (؟) كه از نامش پيداست که بايد اهل افغانستان باشد. شايد از افغانی های مقيم ايران است. شايد هم ايشان اکنون در ايران زندگی نمی کند چرا كه چنين كارهايى در ايران نمى تواند اجازه چاپ بگيرد. اول مثل همه كتابهايي كه اين روزها دوستان دور و نزديك برايم می فرستند، كتاب را تورقى سرسرى كردم، اما پس از خواندن چند بيت از كار اين شاعر، ديدم كه شعرهايش پر بدك نيست و براى اينكه اين برادر افغانی تشويق شود بد ندانستم بعضى ازغلطهايش را بگيرم و به او يادآورى كنم.

اول بايد با نكته اى درباره تخلٌص اين شاعر شروع كنم كه بيشتر يادآور نام رستوران و خيابان است. آنهم رستورانها و خيابانهاى سابق. آخه اينم شد تخلص؟ ديگر اين كه ايشان انگار هيچى از تئوريهاى امروزى و پسامدرن نشنيده اند و هنوز با ساقى و خرابات و صراحی و مغان و اين جور چيزها سروكار دارند. توصيه من اين است كه بجاى اين كلمات بهتر است كلمات امروزى ترى بكار برند تا هم خواننده بهتر بفهمد و هم خودايشان با زمان پيش رفته باشد. مثلاً به نظر من بهتر است كه بجاى "ساقى" بگذارند، "حاجى" كه هم واقعى تر است و هم در اين بُرهه از زمان كه اعتياد مشكل بزرگى در جامعه ماست، خداى نكرده براثر بدفهمى هاى برخى عناصر مفسد، شعرهاى ايشان باعث ترويج عرقخورى در جامعه نشود. من در چند بيت از شعرهاى ايشان اين كار را كرده ام و ببيند چقدر هم اين ابيات كامل شده است:

الا يا ايهاالحاجى، ادركاساً و ناولها
كه عشق آسان نمود..................
..........

خوشتر زعيش و صحبت و باغ بهار چيست
حاجى كجاست گو سبب انتظار چيست
............

حاجيا آمدن عيد مبارك بادت
آن مواعيد كه دادى نرود از يادت

حاجى بيار باده كه ماه صيام رفت
در ده قدح كه موسم ناموس و نام رفت.
........

در اين شعر چون صحبت از حاجى و ماه صيام است، در بيت بعدى خواننده خودبخود متوجه مى شود كه در آن قدح بايد سكنجبين و يا شربت به ليمو باشد كه براى عيد فطر تهيه كرده اند.

ايضا ً اگر ايشان بدلايلى كه عرض شد بجاى شراب كه در اين برهه از زمان خوردن ندارد، كلمه "چاى " را مى آوردند، شعرشان بسيار سنگين و رنگين تر و متين تر مى شد. مثلاً در اين ابيات:

بيا و كشتى ما را به شط ِ چاى انداز
...........
بجاى ، شراب ارغوانى را گلاب اندر قدح ريزيم. بايد گفته مى شد:

كمى چاى گلابى با نبات اندر قدح ريزيم

و بجاى، شرابى بى خمارم بخش يارب،
حيف كه نگفته است:

كمى چاى جهانم بخش يارب. (بخصوص که اين يکی اين روزها از شراب گرانتر هم هست)

البته اهل بخيه مى دانند كه هميشه نمى شود چاى را بجاى شراب آورد، مثلاً در اين بيت:

حافظ منشين بى مى و معشوق زمانى
كايام گل و ياسمن و عيد و صيام است

در چنين مواردى مى توان از دوغ استفاده كرد و"قدح دوغ" را بجاى "مى و معشوق" گذاشت. همچنين در مصرع بعدى هم يك جورهايى گل گاوزبان و خرما را بجاى گل و ياسمن آورد كه با عيد و صيام بيشتر جور در مى آيد.

مراعات اين بى مبالاتى ها باعث مى شود كه جوانان كمتر دنبال كارهايى بروند كه مى روند. در جايى ديگر شاعر عفت كلام خود را از دست مى دهد و به فحاشى مى پردازد. آنهم برسر يك عكس. وی خطاب به رقيب كه ظاهراً او را متهم به دروغگويى كرده است و گفته است كه حافظ اصلاً فلان عكس را نديده است، به مادر وی بند می کند و گفتمان رکيک "مادر- پياله" ، را در اين بيت درباره وی بکار می برد :

مادر پياله، عكس رُخ يار ديده ايم.

در جايى ديگر پا را از اين هم فراتر گذاشته است.

الا اى آهوى وحشى كجايى
مرا با توست چندى آشنايى

اگر منظور شاعر در اين شعر واقعاً آهوست كه اين در شرايط فعلى مى تواند باعث اذيت و آزارِ اين حيوان و حيوانات زبان بسته ديگربشود، آنهم در روزگاری که حيوانات در خيلی از کشورهای جهان کلی ارج و قرب دارند و حق و حقوقشان از مردم خيلی از کشورها بيشتر است. اما اگر هدف، نامزد خود شاعر است كه درست نيست كه آدم نام حيوانات ِوحشى را برروى شيعه مرتضى على بگذارد.

غزلی هم که با اين دو بيت آغاز می شود، خيلی جای بحث و تبادل نظر دارد:

زلف آشفته و خوكرده و خندان لب و مست
پيرهن چاك و غزلخوان و صراحى در دست
نرگسش عربده جوى و لبش افسوس كنان
نيمه شب دوش به بالين من آمد بنشست

شما را بخدا اگراين تهاجم فرهنگى نيست، پس چيست؟ اين بابا با اين مزخرفات اروتيك كه مورد علاقه خارجى هاست و از فرهنگ ولنگار آنها ريشه مى گيرد، مى خواهد با كمك امپرياليستها و صهيونيستهاى جهانخوار، جوانا ن ما را در اين برهه از زمان از راه بدر كند. مى گوييد نه، باز هم بخوانيد:

ساكنان حرم ستر و عفاف ملكوت
با من راه نشين باده مستانه زدند.

فكر مى كنى منظورش چيست ؟ خُب معلوم است كه چيست. اين ملعون، حرم قدس فرشتگان را نعوذ بالله، " خانه عفاف " خوانده است و غيرمستقيم مى خواهد بگويد كه پس چى شد؟ چرا راه نمی اندازى.

نكته ديگرى كه از آن نمى توان گذشت اين است كه اين با با در سراسر ديوانش تظاهر به دانستن رازهايى مى كند كه ناگفته مانده است و چنين وانمود مى كند كه خودش از اين رازها با خبر است. مثلاُ در جايى مى گويد كه :

مصلحت نيست كه از پرده برون افتد راز.

اين كارها نه تنها شك جامعه جهانى را در باره پروژه اتمى ايران بيشتر مى كند بلكه امنيت خود اين فرد را نيز به خطر مى اندازد. نکند اين آقای حافظ از مخفيگاه ملا عمر و بن لادن با خبر است و درباره پروژه های آتی القاعده چيزهايی می داند. نگفتم طرف افغانيست؟

البته خطا در كار اين بابا خيلى زياد است و بعضى هاش مثل اين يكى كه اميدوارم كه اشتباه چاپى باشد و گرنه كه خيلى سه خواهد بود: به دو نمونه از اين سه شدن هايش اشاره می کنم؛

حُسنت به اتفاق ملاجت جهان گرفت.

كه بايد ملاحت باشد چرا که کسی تا به امروز با ملاجش دل از کسی نبرد ه است.

ننت به ناز طبيبان نيازمند مباد

اين هم بايد تنت باشد گرچه اين گونه هم که شاعر نوشته است درست است و باز دعايی در مورد مادر محسوب می شود.

روزگـار ســـياه

2008-03-03T13:30:00.000-08:00

دوران ميانی تاريخ اروپا را که با فروپاشی امپراطوری روم باستان در اوان سده پنجم ميلادی آغاز شد و ده هزار سالی دنباله داشت، قرون وسطا و يا " روزگار سياه"1 خوانده اند. سياه خواندن اين دوران از آنروست که در آن روزگاران، خرافه و خامی آنچنان فراگير شده بود که ، انديشيدن، بزه کاری بزرگی پنداشته می شد و پادافره ای گران داشت. روزگار سياه، روزگاری بود که انسان را بهره ای از پرتو چراغ خرد نمی توانست باشد و نادانی و ناتوانی همگانی در سايه آموزه ها و اداره جامعه بدست کشيشان و کارمندان کليسا آنگونه بود که توانايی تميز نيک و بد برای کسی آسان نبود. اين شيوه زيستی که انسان را از انديشيدن می رماند و انديشمندان را گوشمالی می داد، ذهنيت ويژه ای پديد آورده بود که می توان آن را ذهنيت قرون وسطايی 2 خواند. اين يادداشت کوششی برای شناساندن اين ذهنيت و برآيه های رفتاری و کرداری آن است.

گفتيم که دروان ميانی تاريخ، يعنی روزگاری که اروپاييان کنونی آن را روزگار سياه تاريخ خود می دانند از سده پنجم آغاز شد و هزار سال دنباله پيدا کرد و با درخشش خورشيد روشنگری در سده پانزدهم ميلادی به زباله دان تاريخ اندر شد. اين دوره هزار ساله در تاريخ اروپا، درازترين دوره تاريخی اين بخش از جهان است. دوره ای که تا چند سال پيش تاريخ نگاران اروپايی از آن به آسانی می گذشتند و آن را روزگار سياه خود می خواندند و ويژگی آن را حکومت کليسا برجامعه می دانستند. در چند سال گذشته برخی از انديشمندان و تاريخ نگاران اروپايی اين دوران را بيش از پيش در ديد رس و دسترس خود نهاده اند و اندک اندک بر اين باورمی گروند که ريشه های انديشه های مدرن را بايد در گمای هزار توی آن روزگار سياه پی جست. اين چگونگی هم اکنون چراغ انديشه برخی از انديشمندان غربی را در گستره های آکادميک بر روی شناساي ذهنيت قرون وسطايی تابانده است.3 به گمان من دنبال کردن آن برای ما نيز می تواند سودمند باشد

سياهی در فرهنگ های هند و اروپايی، اشاره به ناتوانی در گزينش دارد. بينايی انسان که پيش تر آن را برترين حس از حس های پنجگانه خوانديم، تنها در پرتو نور کار می کند. چشم درتاريکی کار نمی کند. انسان، جانوری روز- خيز و شب- خواب است. اين گونه جانوران، دايره های طبيعی خيز و خواب ويژه ای دارند که با خورشيد کار می کند. اين دايره را ساعت زيستی (بيولوژيک) نيز می گويند.4 يکی از برآيندهای اين ساعت اين است که انسان هر پگاه با رويش خورشيد می رويد و با سرزدن آن سرزنده می شود و موج هستی و کار و کوشش در تن و جانش در نيمروز به اوج می رسد و سپس اندک اندک با غروب خورشيد، کارايی او نيز فروکش می کند و با تاريک شدن هوا، خواهش خواب در او در می گيرد. چنين است که برآيش شناسان، بهترین زمان برای پرداختن به کارهای دشوار و انديشه خواه را اندی به نيمروزمانده می دانند. پرت نشويم.

آنجا که نور نيست و چشم نمی بيند، توانايی گزينش از انسان گرفته می شود. روزگار سياه، اشاره به روزگاری ست که انسان نمی توانست در پرتو چراغ خرد خود، نيک را از بد باز شناسد. روزگاری آنچنان تيره و تار که انديشيدن ناممکن می نمود. در آن دوران، کليسا در همه جای زندگی مردم حاضر و ناظر بود و برهمه کارهای آنان فرمان می راند. اين شيوه فرمانروايی، انديشيدن را برنمی تافت و تکروی و به خويش انديشی را به بدترين شيوه مجازات می کرد. اين چگونگی، ذهنيتی هراسيده و خالی از خويش پديد می آورد. ذهنيی که خانه همه کس و خانه هيچ کس نيست. ذهن انسان، نهانخانه انديشه ها و خيال های خصوصی اوست. جايی که همه کمبودها و ناداری ها را درآن می توان جبران کرد. جايی که ندار می تواند خود را دارا بپندارد و زشت خويش را زيبا. جايی که زايشگاه همه پديدارهای جهان و رويشگاه همه انديشه های ممکن بوده است. پس اگر دين و آئين و مرام و مسکلی بخواهد که خود را در دل و جان مردم جا دهد، ناگزير از دستبرد به ذهن مردم و جاخوش کردن درآن است. اين چگونگی با خالی کردن ذهن از دارنده اصلی خود آغاز می شود. ذهنيت قرون وسطايی، ذهنيی "ديگر گزين" بود. اين ويژگی ريشه در فرمانروايی کليسا برکشورهای اروپايی در آن روزگار داشت که همگان را بره وار، پيرو آئين عيسوی می خواست و رستگاری را در دلسپاری و سرسپاری برفرمان های آن آئين می دانست.

آئين عيسوی مانند همه اديان ابراهيمی، رستگاری را در تهی شدن انسان از خويش و سرسپاری به سود همگانی تعريف می کنند. از چشم انداز اين اديان، سود و زيان هر جامعه، بسی بزرگتر و برتر از جمع سود و زيان همه افراد آن جامعه است و خوشبختی فرد، تنها در پرتو خوشبختی جامعه معنا پذير می باشد. پس اگر همگان دست از خويشتنخواهی و خودپسندی و خودمداری بردارند و در پی خوشبختی همگانی باشند، آنگاه، جامعه از زشتی و پلشتی تهی می شود و همگان هماره درآبادی و آزادی با شادی خواهند زيست.

گرفتاری اين چشم اندازها اين است که گروه حاکم، سود و زيان خود را سود و زيان جامعه می خواند و می داند و در جامعه ای که رده ها و گروه ها و دسته ها و رسته های گوناگون با نيازهای ناهمانند وجود دارند، "سود همگانی:، سخنی بی معناست. هيچ ائين نامه ای دربرگيرنده نيازهای همگانی نمی تواند باشد.5 با اين همه، آئين ها و ايدئولوژی ها برآنند تا با دست يابی و جاخوش کردن در ذهن هر فرد در جامعه، او را ابزار کارخود کنند و از او کارورزی تهی از خويش بسازند. چنين است که فرد با دست خود جليقه انفجاری را می پوشد و با پای خود به پيشواز آتش و مرگ می رود.

روزگار روشنگری که در پی روزگار سياه پديد آمد، ذهن انسان را خانه خواهش ها ی او کرد و خويشتنخواهی را ارج نهاد و تن انسان را زيبا و ستودنی و درخور عشقباری عشق رومانتيک دانست. اين گونه بود که فرد در جهان اصالت يافت و خواهش های فردانی و نفسانی، از زنجير بايد ها و نبايد ها رهيدند و از زير زمين بيرون آمدند و سوژه های پسنديده و پذيرفتنی ادبيات شدند.

يکی ديگر از ويژگی های ذهنيت قرون وسطايی، جزمی انديشی و قطعی نگری آن بود. در آن دوران هر قوم و قبيله ای درلاک بومی خود پيچيده بود و نبودن پيوند ها و رسانه های همگانی سبب می شد که هرگز کسی فرصت مقايسه و برابر گذاری انديشه ها و رفتارها و کردارهای دو گروه را نداشته باشد. از سويی نيز ادبيات مذهبی، هرگونه انديشه خود جوش و نوآورانه ای را نکوهش می کرد و راه ها و رسم های اجتماعی را هماره همسان و پايا می خواست.

انسان گوهری ذات کاو دارد و هماره در پی يافتن چند و چون و چرای پديدارهای جهان است. اين چگونگی از آنروست که زيستبوم دگرگون شونده انسان نيازمند فرهنگی هماره دگرگون شونده و دگرگون کننده است. اگر قرار باشد که زيستبوم انسان در سرزمينی دگرگون شود و راه ها و رسم ها و شيوه های بهره وری از آن همسان بماند، مردم آن سرزمين به ناگزير به پرتگاه نابودی خواهند افتاد. چنين است که ستيز مردم با فرهنگ های تغيير ستيز، ستيزی هماره و بی پايان است و اين کشمکش هميشه بسود مردم خواهد بود. با اين همه آئين ها و ايدئولوژی ها در پی ساختن ذهنيتی هستند که در آن همه افراد در جامعه راه ها و روش های موجود را درست و دائمی بدانند و هرگز دست از آن ها برندارند. چنين است که در درازنای تاريخ، حاکمان و زورمندان هميشه از دانايان و افسونگران و زبان بازان و معرکه گيران می خواسته اند که ترفندی بدانان بياموزند که با آن خود را در دل مردم جای دهند. بسياری از متون تاريخی و ادبی هر جامعه ای کوشش هايی اين چنينی ست. نمونه های فارسی اين چگونگی سياست نامه، گلستان سعدی و اندرزنامه های بی شماری ست که در راستای استوارتر کردن حکومت ها نوشته شده است.

يکی ديگر از ويزگی های ذهنيت قرون وسطايی، تعريف انسان با آن که نيست، است. در آن روزگاران مردم خود را نه با آنچه که بودند، بلکه با آنچه نبودند تعريف می کردند. اين چگونگی با پنداره ها و انگاره های ذهنی درباره مردم سرزمين های ديگر شکل می گرفت. برای نمونه، نخست مسلمانان را در ذهن خود مردمی جنگلی و خونخوار و ستيزه جو می پنداشتند و سپس خود را خالی از اين خُلق و خوی می انگاشتند. يا يهوديان را قومی ديوگون و سياه کار و تنگ چشم می دانستند و خود را از خالی از هريک ازاين ويژگی ها می خواندند. پس، ما که هستيم از ديدگاه ذهنيت قرون وسطايی با ما که نيستيم تعريف می شد. اين چگونگی را امروز نيز در ميان شيوه انديشيدن مردم برخی از سرزمين ها می توان يافت. در اين شيوه انديشگی، نخست به همه اقوام و مليت های دور و نزديک، مُهر خصلتی منفی زده می شود. اين مُهر، زمينه ساز ادبيات کنايه آميزی می گردد که شکل دهنده هويت خيالی قومی ديگر می شود. برای نمونه، ترکان چنين اند و کردان چنان و لرها فلان و عربها بهمان. مجموعه اين ويژگی ها فهرست از آنچه ما نيستيم را فراهم می آوردکه بدرستی نشان نمی دهد که ما که هستيم. در چنين فرهنگی، هر فرد با ايما و اشاره به ويژگی های اقوام و مليت های ديگر، بايد هويت قومی و يا ملی خود را بيابد.

ويژگی ديگر ذهنيت قرون وسطايی، خود شيفتگی آن است. اين ذهنيت خود را در مرکز هستی می گذارد و هميشه ارج گذار خود و فرهنگ خويش است. اين ذهنيت با نسبی گرايی بيگانه است و هماره خود را بطور طبيعی در بالای هرم ارزشی جهان جا می دهد و می پندارد. در جنگ های صليبی در روزگار سياه اروپائيان، مردم با دل و جان به جبهه های جنگ می پيوستند و با تمام وجود می جنگيدند زيرا که را و روش خود را بهترين و برترين می پنداشتند و دشمن را ديوگون و دون مايه می دانستند و ريشه کن کردن او را بزرگترين خدمت به جهان می شمردند. از اينرو، ذهنيت قرون وسطايی بهترين ذهنيت سربازيست و همه ارتش های جهان خواستار سربازانی اين گونه اند که با قاطعيت و سرسختی، مبارزه با دشمن را راست و برحق و ارجمند و پربها بدانند.

خود شيفتگی و برترپنداری ريشه در خودکامگی انسان دارد که برآيندی از ساختار ژنتيک اوست. اين خوی جانوری، نقطه مقابل انسانمداری و برابر پنداری همگان است. در ذهنيت قرون وسطايی، جايگاه انسان در هرم ارزشی را پايگاه مذهبی وی و ميزان نزديکی وی به راس آن هرم روشن می کرد. اما از ديدگاه انسانمداری مدرن، همگان بی چشمداشت به پايگاه اجتماعی و فرهنگی و جنسی و خانوادگی، دارای حقوق همانندی هستند که " حقوق بشر" خوانده می شود.

يادداشت ها:
...............
.Dark Ages "روزگار سياه"، را من در برابر اين گفتمان آورده ام. اگر بخواهيم برگردانی زبانی از اين گفتمان به فارسی داشته باشيم، بايد بگوييم، "دوران تيره"، که برگردان دقيق تری است، اما " من – در- آوردی" و ناروان و زُمخت می نمايد و معنای آنچه از اين گفتمان در زبان انگليسی مراد می شود را نيز نمی رساند. اما "روزگار سياه"، هم معنای سياهی روزگار مردم در آن دوران را می رساند و هم گفتمانی آشناتر و جا افتاده تر در زبان فارسی ست.
البته اگر از ديدگاه سياسی- نژادی به آن نگاه کنيم، کاربرد آن نارواست، زيرا که از چشم
انداز سياه پوستان، هموندی سياهی با زشتی و زبونی، ناخوشايند و نادرست است. از گوگل که پرسيدم، در301 نوشته " دوران تيره"، آمده بود و هيچ کدام از نويسندگان اين نوشته ها را فارسی نويس ماهر نيافتم اما " روزگار سياه" را در 1115 نوشته ديدم، از جمله اين شعر که
زير چشمی به من نگاه نکن
روزگار مرا سياه نکن.
2. Medieval Mind
3. برای نمونه پروفسور ريچال گيبون، پژوهش دامنه داری در اين زمينه آغازکرده است که شمه ای از آن را در کتابی که بزودی در انگليس به بازار خواهد آمد، آورده است.
Gibbons, Rachel, 2008, the Medieval Mind. OUP. To be published shortly.
4. Biological Clock
5. شايد آئين نامه رانندگی تنها آئين نامه ای در جهان است که پذيرش و کاربرد آن می تواند بسود همگان باشد، اما نيک اگر بنگری آن آئين نامه نيز برای گروه ويژه ای تدوين شده است و هيچ سودی برای پياده روندگان ندارد.

روزگـار ســـياه

2008-03-01T01:30:00.000-08:00

2. ذهنيت قرون وسطايی

گفتيم که يکی از ويژگی های ذهنيت روزگار سياه که "قرون وسطا" خوانده می شود، ديگر-گزينی آن بود. اين ويژگی ريشه در فرمانروايی کليسا برکشورهای اروپايی در آن روزگار داشت که همگان را بره وار، پيرو آئين عيسوی می خواست و رستگاری را در دلسپاری و سرسپاری برفرمان های آن آئين می دانست. آئين عيسوی مانند همه اديان ابراهيمی، رستگاری را در تهی شدن انسان از خويش و سرسپاری به سود همگانی تعريف می کنند. از چشم انداز اين اديان، سود و زيان هر جامعه، بسی بزرگتر و برتر از جمع سود و زيان همه افراد آن جامعه است و خوشبختی فرد، تنها در پرتو خوشبختی جامعه معنا پذير می باشد. پس اگر همگان دست از خويشتنخواهی و خودپسندی و خودمداری بردارند و در پی خوشبختی همگانی باشند، آنگاه، جامعه از زشتی و پلشتی تهی می شود و همگان هماره درآبادی و آزادی با شادی خواهند زيست.

گرفتاری اين چشم انداز اين است که گروه حاکم، سود و زيان خود را سود و زيان جامعه می خواند و می داند و در جامعه ای که رده ها و گروه ها و دسته ها و رسته های گوناگون با نيازهای ناهمانند وجود دارند، "سود همگانی:، سخنی بی معناست. هيچ ائين نامه ای دربرگيرنده نيازهای همگانی نمی تواند باشد. 1 با اين همه، آئين ها و ايدئولوژی ها برآنند تا با دست يابی و جاخوش کردن در ذهن هر فرد در جامعه، او را ابزار کارخود کنند و از او کارورزی تهی از خويش بسازند. چنين است که فرد با دست خود جليقه انفجاری را می پوشد و با پای خود به پيشواز آتش و مرگ می رود.

روزگار روشنگری که در پی روزگار سياه پديد آمد، ذهن انسان را خانه خواهش ها ی او کرد و خويشتنخواهی را ارج نهاد و تن انسان را زيبا و ستودنی و درخور عشقباری عشق رومانتيک دانست. اين گونه بود که فرد در کشورهای غربی اصالت يافت و خواهش های فردانی و نفسانی، از زنجير بايد ها و نبايد ها رهيدند و از زير زمين بيرون آمدند و سوژه های پسنديده و پذيرفتنی ادبيات شدند.

يکی ديگر از ويژگی های ذهنيت قرون وسطايی، جزمی انديشی و قطعی نگری آن بود. در آن دوران هر قوم و قبيله ای درلاک بومی خود پيچيده بود و نبودن پيوند ها و رسانه های همگانی سبب می شد که هرگز کسی فرصت مقايسه و برابر گذاری انديشه ها و رفتارها و کردارهای دو قوم و يا گروه را نداشته باشد. از سويی نيز ادبيات مذهبی، هرگونه انديشه خود جوش و نوآورانه ای را نکوهش می کرد و راه ها و رسم های اجتماعی را هماره همسان و پايا می خواست.

انسان گوهری ذات کاو دارد و هماره در پی يافتن چند و چون و چرای پديدارهای جهان است. اين چگونگی از آنروست که زيستبوم دگرگون شونده انسان نيازمند فرهنگی هماره دگرگون شونده و دگرگون کننده است. اگر قرار باشد که زيستبوم انسان در سرزمينی دگرگون شود و راه ها و رسم ها و شيوه های بهره وری از آن همسان بماند، مردم آن سرزمين به ناگزير به پرتگاه نابودی خواهند افتاد. چنين است که ستيز مردم با فرهنگ های تغيير ستيز، ستيزی هماره و بی پايان است و اين کشمکش هميشه بسود مردم خواهد بود. با اين همه آئين ها و ايدئولوژی ها در پی ساختن ذهنيتی هستند که در آن همه افراد در جامعه راه ها و روش های موجود را درست و دائمی بدانند و هرگز دست از آن ها برندارند. چنين است که در درازنای تاريخ، حاکمان و زورمندان هميشه از دانايان و افسونگران و زبان بازان و معرکه گيران می خواسته اند که ترفندهايی بدانان بياموزند که با آن ها خود را در دل مردم جا کنند. بسياری از متون تاريخی و ادبی هر جامعه ای کوشش هايی اين چنينی ست. نمونه های فارسی اين چگونگی سياست نامه، گلستان سعدی و اندرزنامه های بی شماری ست که در راستای استوارتر کردن حکومت ها نوشته شده است.

يکی ديگر از ويزگی های ذهنيت قرون وسطايی، تعريف انسان با آن که نيست، است. در آن روزگاران مردم خود را نه با آنچه که بودند، بلکه با آنچه نبودند تعريف می کردند. اين چگونگی با پنداره ها و انگاره های ذهنی درباره مردم سرزمين های ديگر شکل می گرفت. برای نمونه، نخست مسلمانان را در ذهن خود مردمی جنگلی و خونخوار و ستيزه جو می پنداشتند و سپس خود را خالی از اين خُلق و خوی می انگاشتند. يا يهوديان را قومی ديوگون و سياه کار و تنگ چشم می دانستند و خود را از خالی از هريک ازاين ويژگی ها می خواندند. پس، اين پرسش که؛ "ما که هستيم؟" از ديدگاه ذهنيت قرون وسطايی با "ما که نيستيم." تعريف می شد. اين چگونگی را امروز نيز در ميان شيوه انديشيدن مردم برخی از سرزمين ها می توان يافت. در اين شيوه انديشگی، نخست به همه اقوام و مليت های دور و نزديک، مُهر خصلتی منفی زده می شود. سپس اين مُهر، زمينه ساز ادبيات کنايه آميزی می گردد که شکل دهنده هويت خيالی قومی ديگر می شود. برای نمونه، ترکان چنين اند و کردان چنان و لرها فلان و عربها بهمان. مجموعه اين ويژگی ها فهرستی از آنچه ما نيستيم را فراهم می آورد که بدرستی نشان نمی دهد که ما که هستيم. در چنين فرهنگی، هر فرد با ايما و اشاره به ويژگی های اقوام و مليت های ديگر، بايد هويت قومی و يا ملی خود را بيابد.

ويژگی ديگر ذهنيت قرون وسطايی، خود شيفتگی آن است. اين ذهنيت خود را در مرکز هستی می گذارد و هميشه ارج گذار خود و فرهنگ خويش است. اين ذهنيت با نسبی گرايی بيگانه است و هماره خود را بطور طبيعی در بالای هرم ارزشی جهان جا می دهد و می پندارد. در جنگ های صليبی در روزگار سياه اروپائيان، مردم با دل و جان به جبهه های جنگ می پيوستند و با تمام وجود می جنگيدند زيرا که را و روش خود را بهترين و برترين می پنداشتند و دشمن را ديوگون و دون مايه می دانستند و ريشه کن کردن او را بزرگترين خدمت به جهان می شمردند. از اينرو، ذهنيت قرون وسطايی بهترين ذهنيت سربازيست و همه ارتش های جهان خواستار سربازانی اين گونه اند که با قاطعيت و سرسختی، مبارزه با دشمن را راست و برحق و ارجمند و پربها بدانند.

خود شيفتگی و برترپنداری ريشه در خودکامگی انسان دارد که برآيندی از ساختار ژنتيک اوست. اين خوی جانوری، نقطه مقابل انسانمداری و برابر پنداری همگان است. در ذهنيت قرون وسطايی، جايگاه انسان در هرم ارزشی را پايگاه مذهبی وی و ميزان نزديکی وی به راس آن هرم روشن می کرد. اما از ديدگاه انسانمداری مدرن، همگان بی چشمداشت به پايگاه اجتماعی و فرهنگی و جنسی و خانوادگی، دارای حقوق همانندی هستند که " حقوق بشر" خوانده می شود.

..........................
1. شايد آئين نامه رانندگی تنها آئين نامه ای در جهان است که پذيرش و کاربرد آن می تواند بسود همگان باشد، اما نيک اگر بنگريم در می يابيم که آن آئين نامه نيز برای گروه ويژه ای تدوين شده است و هيچ سودی برای پياده روندگان ندارد.

روزگـار ســـياه

2008-02-28T01:30:00.000-08:00

جمـــعويات

2008-01-23T01:30:00.000-08:00

بـررسی کـــتاب

اخيراً ديوان شعرى بدستم رسيد از شعر شخصی بنام آقای.... خواجه حافـظ (؟) كه از نامش پيداست که بايد اهل افغانستان باشد. شايد از افغانی های مقيم ايران است. شايد هم ايشان اکنون در ايران زندگی نمی کند چرا كه چنين كارهايى در ايران نمى تواند اجازه چاپ بگيرد. اول مثل همه كتابهايي كه اين روزها دوستان دور و نزديك برايم می فرستند، كتاب را تورقى سرسرى كردم، اما پس از خواندن چند بيت از كار اين شاعر، ديدم كه شعرهايش پر بدك نيست و براى اينكه اين برادر افغانی تشويق شود بد ندانستم بعضى ازغلطهايش را بگيرم و به او يادآورى كنم.

اول بايد با نكته اى درباره تخلٌص اين شاعر شروع كنم كه بيشتر يادآور نام رستوران و خيابان است. آنهم رستورانها و خيابانهاى سابق. آخه اينم شد تخلص؟ ديگر اين كه ايشان انگار هيچى از تئوريهاى امروزى و پسامدرن نشنيده اند و هنوز با ساقى و خرابات و مغان و اينها سروكار دارند. توصيه من اين است كه بجاى اين كلمات بهتر است كلمات امروزى ترى بكار برند تا هم خواننده بهتر بفهمد و هم خودايشان با زمان پيش رفته باشد. مثلاً به نظر من بهتر است كه بجاى "ساقى" بگذارند، "حاجى" كه هم واقعى تر است و هم در اين بُرهه از زمان كه اعتياد مشكل بزرگى در جامعه ماست، خداى نكرده براثر بدفهمى هاى برخى عناصر مفسد، شعرهاى ايشان باعث ترويج عرقخورى در جامعه نشود. من در چند بيت از شعرهاى ايشان اين كار را كرده ام و ببيند چقدر هم اين ابيات كامل شده است:

الا يا ايهاالحاجى، ادركاساً و ناولها
كه عشق آسان نمود..................
..........

خوشتر زعيش و صحبت و باغ بهار چيست
حاجى كجاست گو سبب انتظار چيست
............

حاجيا آمدن عيد مبارك بادت
آن مواعيد كه دادى نرود از يادت

حاجى بيار باده كه ماه صيام رفت
در ده قدح كه موسم ناموس و نام رفت.
........

در اين شعر چون صحبت از حاجى و ماه صيام است، در بيت بعدى خواننده خودبخود متوجه مى شود كه در آن قدح بايد سكنجبين و يا شربت به ليمو باشد كه براى عيد فطر تهيه كرده اند.

ايضا ً اگر ايشان بدلايلى كه عرض شد بجاى شراب كه در اين برهه از زمان خوردن ندارد، كلمه "چاى " را مى آوردند، شعرشان بسيار سنگين و رنگين تر و متين تر مى شد. مثلاً در اين ابيات:

بيا و كشتى ما را به شط ِ چاى انداز
...........
بجاى ، شراب ارغوانى را گلاب اندر قدح ريزيم. بايد گفته مى شد:

كمى چاى گلابى با نبات اندر قدح ريزيم

و بجاى، شرابى بى خمارم بخش يارب
، حيف كه نگفته است:

كمى چاى جهانم بخش يارب. (بخصوص که اين يکی از شراب گرانتر هم هست)

البته اهل بخيه مى دانند كه هميشه نمى شود چاى را بجاى شراب آورد، مثلاً در اين بيت:

حافظ منشين بى مى و معشوق زمانى
كايام گل و ياسمن و عيد و صيام است

در چنين مواردى مى توان از دوغ استفاده كرد و"قدح دوغ" را بجاى "مى و معشوق" گذاشت. همچنين در مصرع بعدى هم يك جورهايى گل گاوزبان و خرما را بجاى گل و ياسمن آورد كه با عيد و صيام بيشتر جور در مى آيد.

مراعات اين بى مبالاتى ها باعث مى شود كه جوانان كمتر دنبال كارهايى بروند كه مى روند. در جايى ديگر شاعر عفت كلام خود را از دست مى دهد و به فحاشى مى پردازد. آنهم برسر يك عكس. وی خطاب به رقيب كه ظاهراً او را متهم به دروغگويى كرده است و گفته است كه حافظ اصلاً فلان عكس را نديده است، به مادر وی بند می کند و وی را گفتمان رکيک "مادر- پياله" ، را در اين بيت درباره وی بکار می برد :

مادر پياله، عكس رُخ يار ديده ايم.

در جايى ديگر پا را از اين هم فراتر گذاشته است.

الا اى آهوى وحشى كجايى
مرا با توست چندى آشنايى

اگر منظور شاعر در اين شعر واقعاً آهوست كه اين در شرايط فعلى مى تواند باعث اذيت و آزارِ اين حيوان و حيوانات زبان بسته ديگربشود، آنهم در روزگاری که جيوانات در خيلی از کشورهای جهان کلی ارج و قرب دارند و حق و حقوقشان از مردم خيلی از کشورهای بيشتر است. اما اگر هدف، نامزد خود شاعر است كه درست نيست كه آدم نام حيوانات ِوحشى را برروى شيعه مرتضى على بگذارد.

غزلی هم که با اين دو بيت آغاز می شود، خيلی جای بحث و تبادل نظر دارد:

زلف آشفته و خوكرده و خندان لب و مست
پيرهن چاك و غزلخوان و صراحى در دست
نرگسش عربده جوى و لبش افسوس كنان
نيمه شب دوش به بالين من آمد بنشست

شما را بخدا اگراين تهاجم فرهنگى نيست، پس چيست؟ اين بابا با اين مزخرفات اروتيك كه مورد علاقه خارجى هاست و از فرهنگ ولنگار آنها ريشه مى گيرد، مى خواهد با كمك امپرياليستها و صهيونيستهاى جهانخوار، جوانا ن ما را در اين برهه از زمان از راه بدر كند. مى گوييد نه، باز هم بخوانيد:

ساكنان حرم ستر و عفاف ملكوت
با من راه نشين باده مستانه زدند.

فكر مى كنى منظورش چيست ؟ خُب معلوم است كه چيست. اين ملعون، حرم قدس فرشتگان را نعوذ بالله، " خانه عفاف " خوانده است و غيرمستقيم مى خواهد بگويد كه پس چى شد؟ چرا راه نمی اندازى.

نكته ديگرى كه از آن نمى توان گذشت اين است كه اين با با در سراسر ديوانش تظاهر به دانستن رازهايى مى كند كه ناگفته مانده است و چنين وانمود مى كند كه خودش از اين رازها با خبر است. مثلاُ در جايى مى گويد كه :

مصلحت نيست كه از پرده برون افتد راز.

اين كارها نه تنها شك جامعه جهانى را در باره پروژه اتمى ايران بيشتر مى كند بلكه امنيت خود اين فرد را نيز به خطر مى اندازد. نکند اين آقای حافظ از مخفيگاه ملا عمر و بن لادن با خبر است و درباره پروژه های آتی القاعده چيزهايی می داند. نگفتم طرف افغانيست؟

البته خطا در كار اين بابا خيلى زياد است و بعضى هاش مثل اين يكى كه اميدوارم كه اشتباه چاپى باشد و گرنه كه خيلى سه خواهد بود: به دو نمونه از اين سه شدن هايش اشاره می کنم؛

حُسنت به اتفاق ملاجت جهان گرفت.

كه بايد ملاحت باشد چرا که کسی تا به امروز با ملاجش دل از کسی نبرد ه است.

ننت به ناز طبيبان نيازمند مباد

اين هم بايد تنت باشد گرچه اين گونه هم که شاعر نوشته است درست است و باز دعايی در مورد مادر محسوب می شود.

سکولاريسم و جغرافيای خيال

2007-12-28T01:30:00.000-08:00

سکولاريسم چشم اندازی تاريخی ست که بنيادی ترين بازتاب ِ آن جابجايی جايگاه انسان در رده بندی پديدارهای جهان در ذهن انسان است. اين چشم انداز ريشه در نگرش انسان مدرن به هستی دارد. جايگاه انسان در جهان، در سراسر تاريخ، زمينه ساز شيوه نگرش وی و پنداره ها و انگاره های وی از توانايی های خويش بوده است. اين چگونگی از آنروست که ساختار روانی ِ انسان در بستری تاريخی شکل می گيرد و در هر دوره، پنداره ها و انگاره های انسان از کيستی و چيستی خويش، زمينه ساز چگونه زيستی وی می شود.

بررسی آثار هومر و جُستاوردهای باستان شناسيک يونانيان نشان می دهد که روزگاری يونانيان باستان، جان و تن انسان را آوردگاه ِنبرد های خدايان گوناگون می پنداشتند و هر خواهش و کنُش وی را دستکار الهه ای خود- مدار اين خدايان با يکديگر سر سازش نداشتند و هماره با هم در کشمکش و ستيزبودند. از اين چشم انداز، انسان عروسک خيمه شب بازی پنداشته می شد. عروسکی که سر رشته هر هوايش در دست الهه ای خويشتخواه بود. چنين بود که يونانيان باستان، نه تنها با دوگانگی تن و روان که سپس تر هسته کانونی انديشه يونانی گرديد، آشنا نبودند، بل که تن ِ انسان را نيز واحدی يکپارچه نمی پنداشتند و هر يک از عضوهای آن را خودمختار می دانستند.1 اين چشم انداز، جغرافيای خيال يونانيان باستان را گستره ای تهی از انسان ساخته بود. دامنه ای که در آن هر کنُش، دستکار الهه ای افسانه ای بود. اين گونه، يونانيان باستان برای سده ها همگون و يکنواخت زيستند.

در جغرافيای خيال يونانيان باستان، انسان تنها ابزار رويش نطفه و زايش نوزاد بشمار می رفت. از اينرو عضوهای آميزشی انسان، مرکز هستی وی پنداشته می شد. در تنديس ها و سفالينه های بازمانده از آن روزگار، پايين تنه انسان بسيار درشت و برجسته تر از ديگر عضوهای بدن وی ساخته شده است.

اگرچه يونانيان پس از آن دوران، ارجمندی انديشه انسانی و گوهر راهگشای آن را دريافتند و غولی چون ارسطو را درآن ديار پرورده شد، اما انديشه ناکناوری انسان و زبونی وی در برابر نيروهای ماورايی، همچنان در اديان و آئين های گوناگون جهان پابرجا مانده است. برای نمونه، در اديان ابراهيمی، انسان همچنان پايگاه دريافت ِ "مشيٌّت الهی" ست که گاه از راه رويا در خواب به وی مخابره می شود. داستان حضرت يوسف نمونه ای از اين چگونگی ست که بر اساس آن آينده با برنامه ای از پيش ساخته، نمايان می شود و انسان تنها مهره ای از چرخ گردانی ست که گرداننده آن همه دانا و اَبَر تواناست. جغرافيای خيال انسان در پرتو اين اديان و آئين ها، دل و جان ِ وی را فرودگاه برنامه های ماورايی مانند؛ سرنوشت، بخت، وحی و رويا می کند. اين جغرافيا انسان را تنها به هرآنچه در پوست اوست محدود نمی کند و ستاره وی را بخش ديگری از او می داند فرستنده امواج نيک و بد برای وی و راهنمای زندگی اوست. اين نکته که انسان بخشی وراپوستی داشته باشد، تنها همانی ست که در کالبد اوست، پذيره نو در تاريخ بشر است که پس از دوران روشنگری پديد آمده است.

می توان گفت که پيش از پيدايش انديشه سکولار، انسان پديداری آسمان آويز پنداشته می شد، چلچراغی شگفت آور که آفريننده جهان پس از آفرينش وی خود را ستوده بود و برخود آفرين گفته بود. پنداره سکولار انسان از هستی انسان را از آسمان به زمين فرو کشيد و او را برآيه ای زمين خيز پنداشت. جانوری که در پرتو چراغ آگاهی و خرد خويش می تواند تافته ای جدا بافته از ديگر زيندگان شود و سر به آسمانها کشد گوشه و کنار گيتی را ذهن ذات کاو خود شناسايی کند. اين چگونگی را بزرگترين بازتاب روانشناسيک چشم انداز سکولار می توان خواند.

شايد اساسی ترين تفاوت افسانه های کهن با افسانه های مدرن اين است که زمينه ذهنی افسانه های کهن هيچ پيوندی با قوانين طبيعت ندارد، يعنی بيشتر رويدادها در اين افسانه ها بيرون از چارچوب قوانين فيزيک و شيمی و زيست شناسی رخ می دهد. چنين است که پيدايش هر پديده در اين چشم اندار، آنی و آسمانی ست و ذهن افسانه پذير بی واهمه از " ممکن بودن" چيزی، کاری و يا روندی، پذيرای آن می شود.

افسانه آفرينش را بنگريد؛ انسان از آب و گل ساخته می شود و به يکباره چيزی بنام جان در او دميده می شود و زنده اش می کند. اين روايت از پيدايش انسان کجا و روايت برآيشی هستی! يکی از آفرينه ای آنی و آسمانی می گويد و ديگری از هزاره های صبر و ستيز و سازگاری و ماندگاری.

چنين است که افسانه های دينی که با ذهنيت افسانه سازی کهن ساخته شده است، در جغرافيای خيال انسان سکولار جايی نمی يابد و با خرد و دانش انسان مدرن همخوان نيست. برای چنين انسانی، پذيرفتن اين که فلان قديس به انسان مرده جان دميد و يا آب را شراب کرد و يا لبخندی زد و لبريزه هايش ستاره شد، ناممکن است. اما افسانه های مدرن که در حوزه جغرافيای ذهنی انسان سکولار ساخته می شود، هر کنش و روش و سکانس اش با يد شدنی و پذيرفتنی باشد و با چشمداشت به دستاوردهای دانش های مدرن ساخته شود. افسانه يورش انسان به ستاره ها وسياره های ديگر و چيرگی برسرنشينان آن ها، افسانه جنگ ستارگان، افسانه ماشين زمان که با آن بتوان ميان گذشته و آينده رفت و آمد کرد. در همه اين افسانه ها سخن از پيشرفت شگفت آور دانش و ها ساختاری افسانه ای بخود می گيرد. تکنولوژی بشر در آينده است تا اين خواهش های انسانی را ممکن کند.

جغرافيای خيال انسان سکولار دو ويژگی اساسی دارد؛ نخست اين که از ديو و پری تهی ست و سازه های سازنده آن پيرو قوانين دانش های مدرن است. ديگر آن که انسان در آن جانشين خداست و تنها نيروی آگاه و هشياری پنداشته می شود که توانايی دگرگون کردن هدفمند جهان را داراست. با اين حساب اگر سکولاريسم را منشی نگرشی بدانيم، اين منش هر پنداره و انگاره دينی را از درون تهی می کند اما، چون خود ريشه در فرهنگ روزگار روشنگری دارد، با هيچ دينی سر ستيز نمی تواند داشته باشد.

…………………

جغرافيای خيال، گستره ذهنی انسان است که در آن جايگاه هر پديده در پرتو پنداره ها و انگاره های وی شکل می گيرد. اين گستره زمانمند، مکانمند و ديگرگون شونده است و دربردارنده شالوده رفتارهای و کردارهای انسان می باشد.

1. Dodds, E.R. The Greeks and the Irrational. Berkeley: University of California Press, 1959.

در گســـــتره طـنــــــز

2007-12-25T13:30:00.000-08:00

برای رند ِ روزگار، هادی خرسندی

گفتمان طنز، دست آورد تازه ای در تاريخ انسان است. فرهنگ های پيشين همه شادی ستيز بودند و رفتارها و کردارهای شوخ و شادی آور را برنمی تافتند. در اين فرهنگها، خنده ، نشانه خنگی و خامی بود و خندانندگان، سبک مغزان و لودگان و ياوه گويان پنداشته می شدند و اگر ميدانی بدانان داده می شد، برای نيشخند زدن و ياوه گويی به آنانی بود که فرمان شاه و آئين او را برنمی تافتند.1 ادبيات فارسی پر از ياوه سرايی ها و هزره درايی های شاعران و نويسندگان چابلوسی ست که گاه کاسه داغ تر از آش می شدند و گردنکشانی را که بردرگاه شاهان سر فرو نمی آوردند، به باد هجو و هزل می گرفتند.

تا پيش از دوران روشنگری، خنداندن مردم بخودی خود کار درستی نبود و دست اندرکاران اين رشته، فرودست و فرومايه انگاشته می شدند. اين زشتی ريشه در تهيدستی همگانی داشت که همگان را هماره درگير ناخوشی و نگرانی می داشت و هيچ زمانی را برای شادمانی و خوشباشی و خنده سازگار نمی يافت. در آن روزگاران که ما گاه با حسرت از آن ياد می کنيم، زندگی انسان نبردی بی امان با گرفتاريهای روزمره چون درد و مرگ و جنگ و جدل و غارت و فقر و فاقه بود. در چنان روزگاری برای بيشتر مردم، سير کردن شکم خود و خانواده هايشان بزرگترين پيروزی پنداشته می شد و چون چنين کاری بسيار دشوار بود، ديگر فرصتی برای خنده و خوشگذرانی برای کسی باقی نمی ماند. نه اين که شادی بد بود، نه. بل که زندگی آنچنان دشوار و سخت گذر بود که کمتر زمانی برای شادمانی دست می داد و هرچه کسی تهيدست تر بود، با خنده و شادی بيگانه تر می بود. چنين است که شادمانی و شادخواری از ديرباز شيوه شاهان و درباريان و رندان ايمان ستيز بوده است و بيرون از دايره دربار، هماره در فهرست رفتارهای خراباتيانی که پا از دايره استانداردهای پذيرفته شده اجتماعی بيرون می نهاده اند، می آمده است.

هم از اينروست که درازای تاريخ، طنز آوران را مطربان لوده و مسخره پيشه می پنداشتند و آنان را پيروان اهريمن می دانسته اند. در فرهنگ ما نيز، آنان که با سخنان خود، شادی می آفریدند، مطرب، لوده، ولنگار، وراج، مسخره چی، هزال، و .....خوانده می شدند. اين چشم انداز پشتوانه اخلاقی و اجتماعی نيز داشت. آورده اند ه روزی شوخ طبعی بذله گو با پيامبر اسلام رويارو شد. پيامبر بدو گفت که خداوند در روز رستاخيز به بذله گويان سری به اندازه گنبد مساجد می دهد که برگردنی نازکتر از مو نهاده شده است. بذله گو بی درنگ پس گفت؛ چه نمايش های خنده آوری با آن سرو گردن می توان داد! پيامبر را اين سخن خوش آمد و از خداوند آمرزش وی بخواست و سپس او را گفت که؛ اکنون که پيامبر خدا را خنداندی و گناهانت بخشوده شد، هشدار که زين پس دست از اين کار برداری.

پذيرش طنز و ارجمندی شادی ريشه در چشم انداز مدرن انسان به هستی دارد که پس از دوره رنسانس شکل گرفت. اين چشم انداز، انسان را در مرکز هستی نهاد و همه خواهش های دلپذير وی مانند؛ گرايش به شور و شادی و عشق بازی و خوشباشندگی را ارجمند پنداشت. از آن پس ديگر خواهش های درونی انسان که پيش تر هواهای نفسانی و پليد و اهريمنی پنداشته می شد، پاک و پذيرفتنی و چراندنی انگاشته شد. ديگر کسی از ابراز عشق به ديگری رويگردان نبود و شادخواری و شاد زيستی ، نه تنها پيروی از ديو و اهريمن نبود و گمراهی پنداشته نمی شد،بل، که هدف بنيادين زندگی خوانده شد. ازآن پس نه تنها شادی، زنجيردست و پاگير ِ اهريمن نبود که بر دست و پای انسان بسته می شد تا وی را به گمراهی و دوزخ بکشاند، بل که شاعری شاد بودن را هنر می خواند.2

در فرهنگ ما که هنوز بسياری از ارزش ها ريشه در چشم اندازهای هزاره های کهن دارد، شادی و شادمانی هنوز نيز کاری ناپسند و ناخوشايند است و هنوز برای بسيارانی که با فرهنگ مرگ دمخو تر و آشناترند، هر زنجيره شورانگيزخنده، زنجيزی اهريمنی ست که انسان را از پروردگار جهان بدور می کند و به آتش دوزخ اندکی نزديک. چنين است که هر لبخند را با پناه بردن به خدا پاسخ می دهند. نيز چنين است که شادی کاران و بذله گويان همچنان در دوران کنونی نيز، در رده بزه کاران و ديوانگان جای دارند. نمونه اين چگونگی نام هايی ست که نويسندگان طنز پرداز ما برای خود و کاراکترهای خود در نشريات طنز چند دهه گذشته برگزيده اند. نام هايی چون؛ کريم شيره ای، مشنگ، شاعلام، بی کله، هالو، غصنفر....

بيهوده نيست که هادی خرسندی افتخار می کند که واژه " آقا" را برای نخستين بار درباره طنز پرداز ايرانی در " اصغرآقا" بکار برده است. از پی اين چگونگی بود شايد که "گل آقا" نيز در پی اصغر آقا به بازار آمد. اين همه، بازتاب روزگاری ست که در آن ديگر خنداندن مردم نه تنها ليچار گويی و مسخربازی نيست بل، که همگان اندک اندک می پذيرند که طنز، شاخه ای جدی از ادبيات هر سرزمين است که دست کمی از شاخه های ديگر ندارد.

.............

1. البته ناگفته نبايد گذاشت که شوخ طبعی در راستای ارزش های اجتماعی پديده تازه ای نيست. آنچه طنزمدرن را از شوخ طبعی گذشتگان جدا می کند اين است که در گذشته، هجو و هزل و کنايه زنی و شوخ طبعی، ابزارهايی در راستای استوارتر کردن ارزش های اخلاقی زمان بود و کسی برای خنداندن ديگران دست به چنين کارهايی نمی زد. اما در روزگار ما که مرز بين طنز و کمدی و فکاهی از ميان برداشته شده است، خنداندن و شاد کردن مردم بخودی خود کاری پسنديده و پذيرفتنی ست، گواينکه طنز سياسی نيز همچنان در جايگاه خود ارجمند است.

2. يادش بخير زنده ياد ژاله اصفهانی که در شعری گفته است، "شاد بودن هنر است".

جمـــعويات

2007-12-22T01:30:00.000-08:00

آئين سربازی

ما را چو به اين جهان فراخوانيدند
فی المجلس با ختنه هراسانيدند
يعنی با خدعه ازهمان اول ِ کار
ما را ز سر بريده ترسانيدند

ما را زسر ِ بريده ترسانيدند
بيهوده و بی جهت هراسانيدند
در ما آئين سرخ سربازی را
با اين ترور فجيع ماسانيدند

اين سان که بُرند هر سر ِ سودايی
بی هيچ ترحمی و بی پروايی
سرهای بريده سربرآرند زخاک
گر از پس امروز بود فردايی

ما را ز سر ِ بريده می ترسانی
از نرويم ما به اين آسانی
بيهوده تو مار خورده افعی شده ای
امروز که نيست دوره ساسانی

هر کار که ساده بود مشکل کردند
دنبـــــاله کـار را سـپس ول کردند
بستنـد و شکستند و زدنـد و بردنـد
سهراب،..... کجايی؟ آب را گل کردند!
…………….
آب را گل نکنيم.
(سهراب سپهری)

***

اگـه اعليحضـرت زنده بودند....

من که ملول گشــــتمی از نفس فرشتــگان
تا ز تو ياد کردمی لول ِ لول ِ لول گشتمی

اگه اعليحضرت زنده بودند، المپيک هر سال در کشور خود ما برگزار می شد و کنفرانس سران هم همين طور. بی شک سران گروه يک به اضافه هشت (اعليحضرت و بقيه سران)، با خوردن چلو کباب و يک سيخ گوجه اضافی و ماست و موسيرو مخلفات ديگرش مانند يک پارچ دوغ و اينها، زودتر به توافق می رسيدند تا با خوردن غذاهای تهوع آور انگليسی. در مورد کنفرانس محيط زيست هم همين طور. اعليحضرت شخصاً دستور صادر می فرمودند که محيط زيست را از شر هرچه جمهوريخواه و تود ه ای و اصلاح طلب و ملی مذهبی و ضد انقلاب سفيد و مخالف خدا، شاه و ميهن است، پاک کنند. از طرفی هم با آن مناعت طبعی که اعليجضرت داشتند، با شنيدن مشکل کم آبی در آفريقا، دستور می فرمودند که از طرف دولت شاهنشاهی، دوغ آبعلی و آب زرشک و سکنجه-بين به مردم آن قاره داده شود که از آب خوردن خيلی بهتراست وصفرا بُر هم هست.

در ضمن اعليحضرت، البراده ای را هم به کنفرانس سران هشت دعوت می کردند تا پيزُر بارش بگذارند و موافقت او را برای ساختن يک بمب اتمی شاهنشاهی بگيرند. شايد هم اگه اعليحضرت زنده بودند، اوراينوم ما ملت اين قدر ضعيف نمی شد که احتياجی به غنی کردن داشته باشد.

اگه اعليحضرت زنده بودند، خيابان شهيد شباک امروز خيابان شيراک بود و ميدان شوش، ميدان بوش و سه راه تاجر می شد سه راه تاچر و بازار کفاشهای هم می شد بازار پوتين.

اگه اعليحضرت زنده بودند، همه مردم هم مثل سابق سرجای خودشون نشسته بودند و اين بلبشو و بلوا در کشور برپا نمی شد و ملی گراها و جمهوری خواهان و کمونيستها و مذهبيون، همه در پشت درهای بسته در اوين با هم مشکلاتشان را حل می کردند. در ضمن آقای هخا هم بجای اين که از آمريکا به ايران بيايد، با حکم حکومتی از ايران به آمريکا می رفت تا به ارشاد مردم آن خطه بپردازد.

اگه اعليحضرت زنده بودند، اين پسره اکبيری دهاتی هم گل زيادتر از دهنش نمی خورد و هوس رياست و سياست به سرش نمی زد و الان فراش مدرسه 4 آبان در شهباز جنوبی بود. در مورد ِ مسئله رهبری، شايد خود اعليحضرت شخصاً مسئله رهبری جهان تشيع را - با توجه به حساسيت موضوع - بدست می گرفتند واگر هم که صلاح نبود، جمشيد آموزگار را می کردند فقيه عاليقدر.

اگه اعليحضرت زنده بودند، ملا عمر يا رئيس حوزه علميه هرات بود و هرسال در عيد قربان پيام تبريکی از دربار همايونی دريافت می کرد و يا در خيابان ناصر خسرو محضر دار می شد. بن لادن هم زير سايه شعبان بی مخ، باشگاه تن پروری لادن را اداره می کرد. ژنرال پينوشه هم مهمان افتخاری اعليحضرت می بود و تا اطلاع ثانوی در کاخ مرواريد زندگی می کرد.

اگه اعليحضرت زنده بودند، اول پيشنهاد می کردند که از تجربيات سعيد حجاريان در ساواک استفاده بهينه بشود و در ضمن رياست اداره امور ناکاره ها هم به او داده شود. همچنين دستور صادر می فرمودند که از منتظری دلجويی شود و مقام رهبری شيعيان جهان به او عطيه شود. به شيرين عبادی هم يک پيکان نو هديه می دادند و حقوق و مقرری برایش تعيين می کردند. همچنين می فرمودند که رجوی و بنی صدر را زنده بگذاريد تا طبق معمول مزه بياندازند و مردم و حکومت را بخندانند.

اگه اعليحضرت زنده بودند، يک پدری از اينهايی که دم از انتخابات آزاد و سکولاريسم و دموکراسی و اينها می زنند در می آوردند که اون سرش ناپيدا.

***

افتخارات نياکانی

تا پيش از ديدن فيلم "مغولها"، گمان می کردم که تلويزيون پديده تازه ای ست که درسده گذشته پيدا شده است. با ديدن آنتن تلويزيون برروی پشت بام چند خانه در فيلم مغولها دريافتم که ايرانيان در آن زمان تلويزيون داشته اند و ما نمی دانسته ايم. پيش تردر سريال "سلطان صاجبقران"، با ديدن ساعت سيکو روی مچ ناصرالدين شاه دريافته بودم که ژاپنی بودن اين ساعت شايعه ای بيش نمی تواند بود.

در اين باره هرچه پيش تر رفتم، بيش تر به افتخارات ملی ميهنی خويش افزودم، مثلاً اين که لايه معروف اوزون بايد کار ِ اوزون حسن خودمان باشد که متاسفانه امپرياليزم جهانخوار و صهيونيزم بين الملل با علم به اين نکته، اکنون آن را سوراخ کرده اند و چيزی نمانده است که همين روزها فرو بريزد و فاتحه اش خوانده شود و فاتحه ما را هم بخواند. چيزهايی هم هست که از نامشان پيداست که از اختراعات ايرانی هاست، مانند آسانسور که آسان از بالا به پايين می سُرد.

***

چوپان دروغگو

روزگاري پسرك چوپاني که هر روز گوسفندان مردم را به چرا می بُرد، بربالای تپه ای در کنار روستا ايستاد و فرياد برآورد که: " گرگ، گرگ، گرگ آمد، گرگ آمد.”

شوخی که از پايين تپه می گذشت، سربرداشت و گفت: " اينقدر داد نزن پسره بی سواد. اين داستان رو همه تو کلاس دوم دبستان خونده ند.“

***

اولين امامزاده لندن

می دانم سرگذشتی را که در اينجا می نويسم، باورنخواهيد کرد.... باشد. نکنيد. شما که به معجزه ايمان نداريد. پس قسم خوردن من هم بيهوده خواهد بود. بهرحال اگرپس از خواندن اين ماجرا، کنجکاو شديد، بد نيست يک روز با من بياييد به يکی از همين فروشگاه های بزرگ. کدام فروشگاه بزرگ؟ حالا می گم.

يادش بخير مادر بزرگ که هروقت مرا می ديد دست به دعا برمی داشت و يکی از دعاهای هميشگی اش هم اين بود که: " مادر الهی به هر در ِ بسته ای که می رسی به رويت باز بشه." من هميشه با منطق اين دعا گرفتاری داشتم و هر بار که آن را می شنيد م به مادر بزرگ می گفتم که: " مادر جان، آخه اين چه دعايی ست که می کنی. من خودم دست دارم و می تونم در بسته را هُل بدم و بازکنم . ديگه برای کار به اين کوچکی به خدای به اون بزرگی احتياجی نيست.
مادر بزرگ با شنيدن پاسخ من هميشه لبخندی می زد و می گفت؛ " ای، ای.... امان ازبچه گی"

سالها گذشت و من هم مثل شما آواره کوه و دره و دروازه های شهرهای درندشت غريت شدم و بلاخره از لندن سر در آوردم و به شغل شريف رفيوجی گری مشغول شدم. يادم هست که در همان روزهای اول که همه کس و همه چيز و همه جا را مردد و خوابزده و گيج برانداز می کردم، روزی در خيابانی بطرف فروشگاه بزرگی رفتم و هنوز به در نزديک نشده بودم که ناگهان درِ بسته فروشگاه خودبخود برويم باز شد.

می دانم که باورتان نمی شود و فکر می کنی که من دارم لاف در غربت می زنم. حق هم داری، چون خود من هم اول باورم نمی شد. خيال کردم که کسی از پشت، هر دو در را کشيده و رفته و من او را نديده ام. خشک ام زد. پس پسکی برگشتم بطرف پياده رو. در بسته شد. کنجکاوی ام گل کرد. تکانی بخودم دادم و با عزم جزم دوباره بطرف در رفتم. هنوز دستم به در نرسيده بود که هر دو لنگه در دوباره خودبخود برويم باز شد. دو باره برگشتم بطرف پياده رو. دوباره در بسته شد.

عجب....!؟!؟ مانده بودم که يعنی چه؟ ناگهان دوزاريم افتاد که، بـــــع له، گويا دعای مادر بزرگ کار خودش را کرده بود. شک نداشتم که حالا که من درغربت هستم، مادر بزرگم، فشار دعا را بيشترکرده بود و اين يکی را با فشار قوی مستجابانده بود. حالا نه تنها در ِ بسته برويم باز می شد که بعدش هم بسته می شد. الله اکبر. با خودم گفتم که کاراز محکم کاری عيب نمی کند. با چند بار ديگه بايد امتحان کنم و شتاب زده به نتيجه قطعی نرسم. هفت هشت بازی به جلو و عقب رفتم و هفت هشت باری در با کمال احترام برويم باز و بسته شد.

کم کم داشت از اين معجزه بيهوده خوشم می آمد که ديدم نگهبان فروشگاه، با قيافه خيلی جدی روبرويم ايستاده و انگشت به لب محو تماشای من شده است. حق هم داشت. لابد او هم برای اولين بار بود که چنين معجزه ای را می ديد. مرد سياه پوست درشت اندام گوريل مانندی بود که غضب اش می توانست زهره هر آدمی را بترکاند. اما اکنون خيره در کار من انگار در جايش خشک شده بود. من هم بخاطر او چند بار ديگه جلو عقب رفتم . بار آخر که اين کار را کردم، نگهبان ناگهان شلنگ انداز، به طرف من خيز برداشت. لابد خيال کرده بود که من حضرت مسيح هستم و داشت می آمد که خود را بروی دست و پای من بياندازد. خُب، البته تقصير هم نداشت. او که از جريان دعا و مادر بزرگ من اطلاعی نداشت. من هم نمی خواستم به دروغ اولين امامزاده لندن بشوم. برای همين در يک چشم به هم زدن، پا به فرار گذاشتم . نگهبان سمج هم چند متری دنبال من دويد اما گويا قسمت اش نشده بود که دستش به اين امامزاده بخورد.

***
شيرين و مجنون
چون ميُسر نيست برمن کام او
عشـق بـازی می کنم با نـام او
(نظامی)

ديد مجنون را يکی در لاله زار
توی کافی نت ِ بسی زار و نزار

گفت لابد در پی ليلی هنوز
نيستش با اين جهان میلی هنوز

غرق در بحر مجازی گشته است
اندگی سرگرم ِ بازی گشته است

يا پی وبلاگ ليلی می رود
سوی آن يار طفيلی می رود

مانده عاشق در گذار روزگار
آفرين، اين است عشق پايدار

گفت لابد توی گوگل کو به کو
می کند در سرچ انجين جستجو

تا ازاو عکسی، پيامی،چيزکی
يابد و در خود کند انگيزکی

چون ميسر نيست بر وی کام او
می زند سر گاه بردات کام او

رفت از او پرسد که ای وبگرد ِ زار
تو کجا و کافی نت در لاله زار!؟!؟

اين چنين زار و نزارکيستی
ماوس در کف، بيقرار کيستی

..............

با تعجب ديد، مجنون بی هراس
جای ليلی داشت با شيرين تماس

بی حيا و بی اصول و بی فروع
بجث شيرين کرده با شيرين شروع

رفته در رويای شيرين می چرد
عشوه هايش با دل و جان می خرد

گرم و نرم چت زدن با او شده
خود بسان شير و او آهو شده

با زبان چرب، نرمش می کند
نرم نرنمک نرم و گرمش می کند

می پزد او را و می پردازدش
چون اورانيوم غنی می سازدش

شوخ و شنگ و عشوه گر با يگديکر
در خيال خويش روی هم دمر

گويد ای شيرين بدجنس ِ بلا
بازهم گفتی که؛ "نه"، ای ناقلا

باش تا دستم رسد بر دامنت
بعد می گويم چه خواهم از تنت

بعد از آن ای دلبر خوب و قشنگ
می برم روزی تو را با خود فرنگ

می شويم آنجا پناهنده، اگر
بختمان ياری کند در اين سفر

می رويم آنجا پناهنده شويم
کردگار عشق را بنده شويم

عشقبازی با تو خِيلی عالی است
زندگی بی عشق خرحمالی است

....................

مرد گفتا، کار دنيا چون شده!
يا که مجنون واقعاً مجنون شده!

لابد از ليلی کمی بد ديده است
اندکی او را مردد ديده است

قهرمان ملی فرهنگ ما
گشته اينک واقعاً همرنگ ما

دل به دريا می زند در لاله زار
وای برما وای بر اين روزگار

هرزه و وبگرد و آلاخون شده
چيزکی در رگ زده مجنون شده

همچو ما او نيز هم وا داده است
دين و ايمان جمله يکجا داده است

اين چنين در فکر دختر بازی است
لابد او هم مثل ما ناراضی است؟

درهوای لحظه های آنی است
البته او هم چو ما ايرانی است

اهل رنگ و اهل نيرنگ و رياست
اين همه تقصير موساد و سياست

***

برآيش؛ زيبايی، هنر و عشق

2007-12-16T01:30:00.000-08:00

علت عاشق ز علت ها جداست
عشق اسطرلاب اسرار خداست
(مولوی)

از ديدگاه برآيشی، همه بخش های بدن جانوران و نيز رفتارها و کردارهای آنان در راستای سازگاری با زيستبوم آنها برای ماندگاری بيتشرشان در جهان برآمده است. از اينرو، هريک از اين بخش ها نقش زيستياری ويژه ای در زندگی آنها دارد. نقش زيستياری بسياری از بخش های بدن در کار که برای زينده می کنند نمايان است. برای نمونه، موی جانوران، تن آنها را در برابر خار و خس و خشکی و آفتاب سوزان و خيسی باران و سرمای زمستان و ميکروب ها و باکتری ها و قارچ های انگلی، روئينه می کند و نيز از گذر تابش اشعه مادون قرمز به درون بدن جلوگيری می کند. اين پديده شگرف برآيشی همچنين پوست زيندگان را از دستبرد جانوران موذی زهرنده مانند مار و عقرب دور می دارد و ابزار سودمندی برای پف دادن تن و بزرگتر نماياندن آن به دشمن در زمان جنگ و ستيز است.

اما نقش زيستياری بسياری از رفتارها و کردارها و پذيره های انسانی را به آسانی نمی توان دريافت. نمونه اين چگونگی، نقش زيستياری زيبايی، هنر و رويا پروری ست. در اين يادداشت های کوتاه زنجيره ای خواهم کوشيد تا با گمانه های برآيش شناسناسی در اين زمينه آشنا شويم. در اين رهگذر خواهيم کوشيد تا پيوندهای درهم ِ زيبايی، هنر و عشق را شناسايی و برنما کنيم.

زيبايی، هنر، و عشق، پيوندی تنگاتنگ با يکديگر دارند. اما اين سخن به معنای آن نيست که دارنده و يا خواهنده هريک از اين سه، آن دو ديگر را نيز داراست. زيبا پسند، بی هنر نيز می تواند باشد آنچنان که عاشقی ناتوان از درک زيبايی. پيوند های زيبايی و هنر و عشق را در نقاط مشترک آنها و واکنش انسان به اين نقاط مشترک می توان ديد. انسان در آتش خيره می شود ( زيبايی) و خيز و خواب شعله های آن را همانند رقص می داند و آن ها را خوش می دارد (هنر) و ترنم باران عشق را در دل و جان خود به شراره های آتش مانند می کند و خود را در آتش عشق می داند و يا می خواند (عشق). آتش، يکی از نقطه های همگرايی عشق و زيبايی و هنر است. سرخی برهنه و ناب سوختن، ستون تناور شعله رمنده با زبانه پرکرشمه ای که نماد خواهش ها و هواها و آرزوهای آتشناک انسان می شود. پس آتش يکی از نقطه های همگرايی زيبايی و هنر و آرمانهای ميدانخواه انسان است. چنين است که خيره شدن در آتش و دلسپاری به آن پديده ای بسيار ديرين و شيرين است و در هر دوره از تاريخ، انسان به گونه ای در آتش خيره می شده است. امروز نيز مليونها نفر هر روز و شب بر صفحه رسانه های ديداری، مانند؛ تلويزيون، پرده سينما و مونيتور کامپيوتر که من آنها را آتشگاه های مدرن می خوانم خيره می شوند.

زيبايی، هنر و آرمانهای ميدانخواه آميزشی انسان، در پودبافت شگفت- تافته هستی در نقطه های فراوانی به يکديگر برمی خورند. اين نقطه های برخورد، پايگاه های شناسايی زيبايی و هنر و عشق هستند و برای شناخت بيشتر از شور و شعر و شيفتگی و شنگی انسان، بايد به پژوهش و پالايش اين پايگاه ها پرداخت. زيبايی و عشق و هنر واتابی همگون در مغز انسان دارند و تجربه آن ها مغز را به تراوش هورمونی بنام دوپمين وا می دارد.

زيبايی

زيبايی معنای خود است، يعنی که نمی توان تعريفی از آن بدست داد که واکنشی همسنگ تجربه خود زيبايی در ما پديد آورد. اما با بررسی نقش زيستياری آن می گفت که اين پديده راهنمای انسان بسوی سازگاری بهتر با زندگی و ماندگاری بيشتر انسان در جهان است. از ديدگاه برآيشی، انسان با دوگونه زيبايی روبروست؛ يکی زيبايی همگانی و ديگری زيبايی ژن- مدار. هرآنچه که سازگاری و ماندگاری نسل انسان را برروی کره زمين افزونتر می کند، همگان زيبا می يابند. آسمان آبی، آفتاب عالمتاب، چشم اندازهای سرسبز و فراخ و پردامنه. کوه و دره و چشمه های جوشان و رودهای خروشان و دريا. همه اين ها ميدان های بهره وری از طبيعت در راستای ماندگاری بيشتراست. از اينرو، انسان زمينه زيباديدن اين همه را با خود و در خود دارد.

گذشته از زيبايی همگانی، انسان هرآنچه که با ساختار ژنتيک وی همخوانی و همايندی دارد را نيز زيبا می يابد. اين زيبايی بسيار فردی ست و بازتابی از نيازهای ژنتيک انسان است. ساختار ژنتيک انسان، ويژگی های خود را در ذهن ما الگوی زيبايی می کند و ما را برآن می دارد که هرکه را که ساختمايه ژنتيک همگونی با ما دارد، زيبا بيابيم. بررسی های زيادی در اين باره در کشورهايی که آشنايی و همسرگزينی آزاد است و برپايه عشق رومانتيک رُ خ می دهد، نشان داده است که زنان و مردانی که عشقی آتشين را در پی ِ برخوردی ناگهانی تجربه می کنند، چهره هايی دارای ويژگی های همگونی دارند. هرچيزی که در چهره و يا تن ِ کسی، يادآورهمان چيز در تن خود انسان شود، خودبخود و ناخودآگاه زيبا و دلنشين می نمايد.

از آنجايی که چهره انسان نخستين جايی ست که ما انسان در هنگام برخورد با ديگران بدان می نگرد، اين بخش از بدن،جای برجسته ای دارد و نخستين سنجه انسان برای تعريف زشتی و زیبايی افراد است. گفتنی ست که انسان از زمان بلوغ تا پايان دوره باروری، هماوردان جنسی خود را پس از نخستين نگاه به چهره، از پايين برانداز می کند و دوباره به چهره آنان خيره بازمی گردد، اما پس از دوران باروری که با فروکاهی توان جنسی وی همراه است، در نخستين نگاه، ديگران را از بالا به پايين برانداز می کند.

زيبايی، راهنمای سازگاری

گفتيم که زيبايی، هنر، و عشق، پيوندی تنگاتنگ با يکديگر دارند و هرجا که تار و پود اين سه از روی هم گذر می کند، انسان با تجربه فروزنده و تابناک روبرو می شود. پيوند زيبايی، هنر و عشق، پيوندی رازآلود و ژرف و ناپالوده است و بخش بزرگی از آن ريشه در سياهچال ناخودآگاه انسان دارد و از دسترس آگاهی وی بدور است. چنين است که سنجه های ذهن انسان برای تعريف اين سه، از محاسبات روزمره پيروی نمی کند. از اينرو، هيچ بدرستی نمی داند که برای چه چيزی را زيبا می داند و چرا و چگونه به اين نتيجه رسيده است. نيز دريافت زيبايی و پذيرش آن، چيزی آنی ست. هرکس با يک نگاه در می يابد که چهره ديگری زيباست و يا زشت. چون اين سنجش ريشه در الگوهای ژنتيک دارد، هيچ بُردار زمانی و ندارد و در گروی مُد روز و چند وچون روزگار نيز نيست. البته گونه ای زيبايی زمانمند هم داريم که بيشتر با مد روز و نيازهای بازار سروکار دارد که پيوندی با آنچه ما در اينچا می گوييم ندارد.

زيبايی، نماد ِ همايندی ژنتيک و جهت نمای سازگاری و ماندگاری انسان در جهان است. پس هر فرد، بسوی کسانی از جنس مخالف کشيده می شود که دارای ژنهايی سازگار با ساختار ژنتيک وی دارند. اين سازگاری ژنتيک سبب می شود که فرزندان آنان با زيستوم خود سازگارتر باشند و زنجيره ژنهای آنان را بهتر و سالم تر و آسان تر به آيندگان خود بسپارند.

زيبايى اندام هاى ورزيده و فشرده از آنروست كه اين گونه اندام ها، نشانه سلامت و بهداشت است و چون ژن هاى سالم در بدن سالم يافت مى شود، ورزيدگى تن و فشردگى ماهيچه ها و چربی هاى آن، مانند بازوان و ران ها و پستان ها، جنس مخالف را بسوى خود مى كشاند. تنومندى، نشانه درشتى استخوان بندى و نيروى بيشتر است. اگر چه تنومندى امروزه در ميان بيشتر گروه هاى انسانى، دسترسى بيشتر به فراورده هاى غذايى را سبب نمى شود، اما اين ويژگي ها در دوران پيش از پيدايش كشاورزى شكل گرفته است و به فهرست كردارهاى غزيزى انسان پيوسته است. در آن روزگار، فردِ تنومند خوراك بيشترى فراهم مى آورد و تنومندى زن به معناى داشتن ِ لگنى درشت تر و رحمى بزرگتر و پستانهايى سرشارتر مى بود. از اينرو، درشتى تن بر ريزى آن برترى يافته است.

تراوت و تازگى پوستِ بدن، نشانه جوانى و بهداشت آن است. پلاسيدگى و مرده رنگى ِ پوست، زيبايى را مى زدايد و روشنى و تازگى آن را مى گيرد. اين چگونگى كه براثر بيماري هاى پوستى، خونى، قلبى، ريوى، كبدى و كليوى روى مى دهد، نشانه بيمارى و زمينه سازِ وازدنِ جنسىِ انسان از اين بيماران است. همچنين چون پوستِ پرجوش و زخم و خال و سوزه و كورك، نماد ناكارگى بخش هايى از بدن مى باشد، وجود اين آلايه ها از زيبايى پوست مى كاهد و حتى جوش هايى چون غرورِ جوانى نيز ناخوشايند مى نمايد.

برخى از زيبايي هاى طبيعى، ريشه در الگوهاى ژنتيك رفتارهاى انسان با كودكان دارد. انسان، درشت چشمى، تنگ دهانى، خُردى بينى و كوچكى دست و پاى كودكان را زيبا مى يابد. چنين است كه اين ويژگيها در بزرگسالان نيز سبب زيبا ديدن آنان مى شود. همچنين ريشه بسياری از زيبايی ها را بايد در تن انسان جستجو کرد. بسياری از آهنگ های زيبای موسيقيايی، هماهنگی های ريز ودرشتی با آهنگ ها و ريتم های کارکرد برخی از بخش های بدن انسان دارند. نمونه اين آهنگ ها و رينم ها اين هاست: آهنگ خيز و ريز ِ خون در رگهای انسان، آهنگ ريتميک تپش دل و نيز تنفس، آهنگ تراوش غده های درون ريز، امواج رعشنده و رخشنده تورينه مغز واعصاب، کشش ها و کوشش های ارگان های خون ساز، هلهله خوشداشت ديدار کسی، چيزی و يا رويدادی ناگهانی و نابهنگام، غريو شادی و اندوه و سمفونی های خيز و خواب آور، بانگ رعد آسای خطر و بازتابهای درونی انسان. بسياری از کُنش های تن و جان انسان، از گستره آگاهی ما بيرون است و هرجا که ترنم آهنگی با يکی از اين کنش های هماهنگ و همايند می شود، انسان – بی که بداند و يا بخواهد – آن آهنگ را زيبا می يابد.

همچنين زيبايی بسياری از رنگ ها، ريشه در رنگ های آشنای نزديک به تن انسان دارند. برخی از رنگ ها مانند؛ قرمز و آبی و سبز، واتاب عاطفی بيشتری در انسان دارند. اين چگونگی از آنروست که قرمز رنگ خون انسان است که يادآور ريشه بنيادين وی يعنی خورشيد است. شايد خوشداشت آتش، پيوندی با اين چگونگی داشته باشد. اين رنگ در ميان جانوران بازتابی آنی دارد. برای نمونه، سرخی دهان جوجه های بسياری از پرندگان، سبب می شود که هربار که جوجه ای دهان باز می کند، مادر ناگزير از انداختن دانه ای در آن دهان تنگ شود. اين کشش چنان است که گاه پرندگان هرچه در شکم خود دارند را در دهان جوجگان خود می ريزند و خود گرسنه می مانند.

آبی، رنگ آسمان بی غش و نماد آب و هوای دلپذير و دامنه های سرسبز و آبسال است. بی ترديد برآيش همه زيندگان بايد به گونه ای بوده باشد که از رنگ های فراگيری که در زيستبوم آنهاست، خوششان بيايد. از اينرو، رنگ آبی، رنگی آرامش بخش و دلپذيز است. اين رنگ همچنين نماد آب پاکيزه و نوشيدنی نيز هست و کرانه هر چشمه و رود آبی رنگی، می تواند خوش جايی برای ماندن و زيستن باشد. رنگ سبز نيز رنگ دامنه های آبسال و پر دانه و ميوه است. اين رنگ برای انسان رنگ زندگی ست. شور و شادی رنگ سبز در ذهن ما، ريشه در پيام نمادين آن دارد که بديگر زبان با ما از اندک بودن خطر گرسنگی و تشنگی می گويد.

زيبايی رويه ای هندسی نيز دارد که پرداختن به آن
نيازبه زمانی ديگر دارد. انسان از خطوط و شکل های دايره وار و کروی را زيباتر از خط ها و شکل های نوک و نيش دار می داند. اين چگونگی نيز پيوند نزديکی با برآيش انسان و ساختار تن وی و پديده های زيستبومی او دارد.

پس فشرده آنچه گفتيم اين است که زيبايی راهنمای سازشکاری با زيستبوم در راستای ماندگاری بیيشتر است. جهت يابی که انسان را بسوی ساختن بيشتر با جهان و ماندن در آن و سپردن ژن های خود از نسلی به نسل ديگر رهنمون می شود.

هنر

پيش تر در اين يادداشت گفتيم که هنر از ديدگاه برآيشى داراى دو نقش بسيار اساسى است. نخست، زدودن ِ يكنواختىِ هستى و ديگر فراهم آوردن زمينه براى اندوختن تجربه انسانى. همين دو نقش زيستيارانه بخودی خود برای افزوده شدن هنر به فهرست پديدارهای دلپذير انسانی کافی ست. اما ناگفته نبايد گذاشت که بررسی نقش زيستياری زيبايی، هنر و عشق، در زمره پيچيده ترين و دشوارترين گره گشايی هاست. دشوار می توان پذيرفت که هنر و بازتاب روان گردان آن تنها ويژه انسان باشد. آواز زيبای پرندگان، رنگين جامگی بسياری از گياهان و جانوران، لوندی گل ها و گياهان و زيندگان کرشمه کردار و رقص افسونکار پرندگان و پروانه ها، همه با ما ازبرآيه ای زمانمند و کهن می گويند. چنين است که ريشه بسياری از خوشايند ها و پذيره های دلنواز را بايد در پيشينه برآيشی انسان پی جست. انسان غروب خورشيد را زيبا می يابد و تابش الياف زرين آفتاب برآسمان و ابر را می ستايد. شاعران اين چشم انداز را به مس ِ گداخته مانند کرده اند. اين چگونگی نقش زيستياری بزرگی درمليون ها زينده شب زی دارد که گداختگی مسين آسمان را آغاز بيداری و پويش و رويش خود می دانند. البته برای زيندگان روزکار که شب ها به خواب می روند، غروب خورشيد بايد پيام آور تاريکی و خاموشی و خلوت باشد. اما زيبايی غروب، يادگاری برآيشی در ژرفساخت جان و روان انسان است. چنين است هنردانستن آوای خوش و و زيبا يافتن ِ بوی شب، بوی تن معشوق، افسون ساييدن پوست برپوست در آميزش جنسی، بوی کاهگل تازه، پچ پج با نگاه و....

اما افزون برآنچه گفتيم، هنر را فرياد پرخاش انسان به هستی نيز می توان پنداشت. داستان هستی انسان، داستانی بی آغاز و پايان است. ما نه می دانيم که از کجا آمده ايم و نه اين که به کجا می رويم. روايت برآيشی هستی ، تنها می تواند به ما نشان دهد که انسان از کجا و چگونه به جايگاه کنونی خويش رسيده است. اما اين روايت هيچ سخنی درباره چرايی اين چگونگی ندارد. پس انسان نمی داند که برای چه به جهان آمده است و برای چه از جهان می رود و نيز اين که به کجا می رود. از اينروست که می توان گفت که هستی، "نامفهومی"، بی سروته و تعريف ناپذيراست. انسان، آزرده از هستی بی معنا و مفهومی که زندگی او را شکل داده است، فرياد برمی آورد که:

چيست اين سقف بلند ِ ساده ِ بسيار نقش
زين معما هيچ عاقل در جهان آگاه نيست

شالوده بهترين شاهکارهای هنری حهان، همين آزردگی انسان از آمدن به جهانی ست که بی ياری و همکاری وی رخ داده است و سپس بی که بخواهد نيز، از آن بدر خواهد شد. اين چگونگی را آگاهی انسان از هستن خويش در جهان بسيار پيچيده تر و دشوارتر می کند. سنگينی بار هستی را، آگاهی از اين نکته که پايان راه مرگ و نابودی ست، سنگين تر می کند. چنين است که هنر را پادزهر آگاهی انسان از مردن می توان خواند. آگاهی از مرگ می تواند زندگی انسان را به نتگنای تلخی از هراس و دهشت تبديل کند. نمونه بسيار روشنی از اين چگونگی، ديدگاه خيام است. از رباعيات خيام می توان دريافت که وی با هراس از مردن، هماره زندگی را به کام خود و ديگران چون زهر مار می کرده است، گو اين که همگان را به شادمانی و شادخواری نيز فراخوانده است. خيام نخست ناپايداری و ناسازگاری و سست بنيادی جهان را به ما می نماياند و پس از آن که حسابی جهان و هرچه درآن است را از چشم ما انداخت، پيشنهاد می کند که حالا خوش بايد بود! من هربار که پرسه ای در رباعيات خيام می زنم با خودم می گويم که اگر نمرده بود از خداوند برايش "شفای عاجل"، آرزو می کردم. پرت نشويم

پس هنر را می توان فرياد پرخاش انسان به جهانی که دلخواه او نيست دانست. اين چشم انداز، پيوندی يکراست ميان هنر و زيبايی می آفريند. انسان، با هنر، در آفرينشگاه خيال خويش، جهانی دلخواه و آرمانی و انسانی می سازد و از جهان سرد و خاموش و ميرا و ميراننده و بی عاطفه ای که ميانگين دمای آن 240 درجه سانتيگراد زير صفر است، به آن پناه می برد و درآن آرامش می جويد. ببينيد که حافظ در اين بيت چگونه از حقيقتی بنام "مرگ"، افسانه ای از زندگی ساخته است. می گويد:

به روز واقعه تابوت ما زسرو کنيد
که می رويم به داغ ِ بلــــند بـالايـی

در اين بيت، حافظ، با افسانه ای شاعرانه، مرگ را که پايان هستی و بزرگترين شکست انسان است و همه معناها را بيهوده و گوهر زدايی می کند، به پيروزی شاعرانه ای بدل کرده است. در اينجا ديگر مرگ، جبر تاريخی نيست بل، که شاعر عاشق، خود با داغ بلند بالايی که دل و دين از او ربوده است، آزادانه و با اختيار در پی او روان می شود. مرگ در اين سناريوی شاعرانه می شود سفرِ عشق. از اين چشم انداز، شاعر را به زور به از اين جهان نرانده اند بل، که خود اين راه را بر گزيده و در پی معشوق خويش با زورقی از سرو که يادآور بلندی بالای يار است، به ديار ديگری روانه می شود. من هربار که به اين بيت می رسم، در برابر شاهکاری و استواری آن، چندی شگفت زده، حافظ، اين شاعر بزرگ و شوريده جهانی را ستايش می کنم.

ويژگی های عشق

گفتيم که زيبايی، هنر و آرمانهای ميدانخواه آميزشی انسان، در تافته ِ شگفت- بافته هستی در نقطه های فراوانی به يکديگر برمی خورند. اين نقطه های برخورد، پايگاه های شناسايی زيبايی و هنر و عشق است و برای شناخت بيشتر از شور و شعر و شيفتگی و شنگی انسان، بايد به پژوهش و پالايش اين پايگاه ها پرداخت. زيبايی و عشق و هنر واتابی همگون در مغز انسان دارند و تجربه آن ها مغز را به تراوش هورمونی بنام دوپمين وا می دارد. هم نيز گفتيم که زيبايی معنای خود است، يعنی که نمی توان تعريفی از آن بدست داد که واکنشی همسنگ تجربه خود زيبايی در ما پديد آورد. همين سخن را درباره عشق نيز می توان گفت زيرا که عشق تجربه ای درونی ست که تا کنون تن به تور رازگشای دانش مدرن نداده است. از سويی نيزعشق هماره گفتمانی در گستره فلسفه و ادبيات و هنر بوده است. شيوه پروهش و بررسی روشمند دانشمدارانه در دانش های مدرن به گونه ای ست که مفاهيمی را که با حس های پنج گانه انسانی نمی توان سنجيد، درخور بررسی نمی داند. چنين است که دانش مدرن هيچ سخنی درباره زندگی، عشق، مرگ، آگاهی، شادی، اندوه و مفاهيمی از اين دست، ندارد و دانشمندان پژوهش درباره اين پديده ها را ناممکن می دانند و از کنار هرآنچه که در اين زمينه بنام پژوهش علمی ياد می شود، با نيشخند می گذرند.

از اينرو، نه تنها بنيادهای زيست شناسيک عشق ناپالوده و ناشناخته مانده است، بل که در ادبيات آکادميک، تعريف پذيرفته شده ای از عشق نيز نمی توان يافت. پس بناگزير بايد بجای تعريف، ويژگی های اين تجربه تابناک انسانی را برشماريم.

نخستين ويژگی عشق انسانی بودن آن است، يعنی که تنها انسان توانايی عاشق شدن دارد. بررسی های بسياری نشان داده است که بسياری از جانوران، بويژه در رده های پسين مانند؛ ماهيان و ماکيان و پستانداران، توانايی همراهی و همدلی با يکديگر را که پيش نيازعشق است، دارند، اما هيچ نشانه ای از عشق جانوری به جانور ديگر تا کنون در هيچ پژوهش روشمند علمی بدست نيامده است. از اينروعشق را می توان پديداری انسانی پنداشت مانند؛ زبان؛ هنر، شوخ طبعی، آينده نگری و بسياری ويژگی های ديگر انسان.

از ديگر ويژگی های عشق، برنما کردن و پُرنما کردن عاشق و معشوق در نگاه يکديگر است، انگار که عاشق، معشوق خود از پشت ذره بين می نگرد و در همه رفتارها و کردارهای او باريک می شود و به ريزبينی می پردازد. اين ويژگی با برتر انگاری معشوق از ديگران و از خود گذشتگی عاشق و پرکردن ذهن و زمان خود از معشوق همراه است، آنسان که به گفته شکسپير؛ " او همه جهانش می شود". در اين چگونگی عاشق بيشتر به زندگی معشوق و شادمانی و آسودگی خاطر وی می پردازد و آن ها را از زندگی خود برتر می دارد.

برخی از رفتار شناسان، عشق را گونه ای بيماری روانی می دانند زيرا که خوشه ای از رفتارهای عاشقان، مانند شيفتگی، فريفتگی، والگی و سرگرمی و دلمشغولی هماره آنان را در بيمارانی که ناهنجاری های رفتاری دارند و گاه به کسی يا چيزی پيله می کنند و به بزرگ نمايی بيهوده چيزی می پردازند، نيز می توان ديد. از چشم اين رفتار شناسان، عشق، آفتاب تابناک و دلپذير و درخشانی ست که بردل و جان انسان می تابد و با مات کردن چراغ خرد، همه واهمه ها و نگرانی ها و دغدغه های روزمره انسان را از ميان برمی دارد و انسان را سرگرم و دلگرم و اميدوار و شنگنده می کند و جويباران و رودباران جانش را غلغله زن و سرشار و روان می سازد و جان و جهانش را پايکوبان، به هلهله و سرور وامی دارد. هم چنين است جهان ديوانگان برتافته که کاربرد بی رويه و بيمارگونه انرژی ذهنی شان، خنياگر شوخ و شنگ و خوشخواه درون آنان را به شادی و پايکوبی بی دليل وا می دارد.

برتر انگاری ديگری برخود را آنسان که شيوه عاشقان است، بايد يکی از شگفت ترين چيستان های برآيشی دانست، زيرا که بنياد هستی از اين ديدگاه، بر خودکامگی زیندگان استوار است. پس اگر رفتار و يا کرداری سبب شود که ما ديگری را برتر از خود بپنداريم و بيش و پيش از خود بدو بينديشيم، بايد آن رفتار و يا کردار، نقش بسيار ژرف و ارزنده ای در ماندگاری ژن های ما در جهان داشته باشد.

يکی ديگر از ويژگی های عشق، چند ريشگی بودن و چندگانگی برآيندهای آن است. اين پديده نه تنها با ژرفساخت زيستی و روانی انسان سروکار دارد، بل که اين ژرفساخت، در گذر از کوران هزاره های کهن تاريخی شکل گرفته است و در پرتو نگرش فرهنگی و اجتماعی کنونی هر جامعه ای معنا می پذيرد. البته يادمان باشد که هدف ما در اينجا بررسی نقش زيستياری عشق از ديدگاه برآيشی ست. پس ما تنها به زمينه های زیست شناسيک عشق خواهيم پرداخت و رويه های تاريخی و فرهنگی و اجتماعی آن را به کارشناسان اين حوزه ها واگذار می کنيم.

مراد از چند گانگی آن نيز، اين است که عشق گونه های چندی دارد که برجسته ترين آنها؛ عشق مادر و کودک، عشق جنسی، عشق زادگاه و ميهن و عشق به گردآوری ست.

سازه های برآيشی عشق

گفتيم که چون عشق را نمی توان در آزمايشگاه با روش های دانش پذيرِ امروزی سنجيد، دانشمندان آن را چون گفتمانهای پژوهش ناپذير ديگری مانند، آرمان، مهر، اميد، آگاهی، ايمان، زندگی، مرگ و هزار و يک مفهوم انسانی ناآزمودنی و غير علمی می دانند و از آن می گريزند. در گستره برآيش شناسی نيز پرداختن به عشق، شيوه ای اين چنين داشته است. اين همه در حالی ست که انسان مدرن، عشق را اساس پيوندهای انسانی می داند و ازدواج بی عشق را نکوهش می کند.

از ديدگاه برآيش شناسی، عشق، برآيه تازه ای در گستره گيتی ست که ريشه در توانايی هايی چون همدلی، همکاری، دلسوزی، آگاهی و زبان دارد. برخی از اين توانايی ها که زمينه ساز برآيش توانايی عاشقی در انسان است، از مليون ها سال پيش درماهيان و ماکيان و پستانداران وجود داشته است. پرواز گروهی پرندگان، چرای گروهی پستانداران، شنای دسته جمعی ماهيان، همه نمادهايی از گونه های جانوری همراهی و همکاری ست. پرستاری ميمون ها از يکديگر، دلسپاری شمپانزه نر از مادينه خود و تيمار او و زدودن انگل های پوستی وی نشانه هايی از همدلی و دوستداری ست. البته اين کردارها آگاهانه روی نمی دهد و دليل های بسيار استوار زيستيارانه با خود دارد. برای نمونه، پرواز گله ای پرندگان، سبب می شود که شکل نيزه ای گروه در هنگام پرواز، سُريدن در آسمان را آسان تر کند و نياز به انرژی کمتری برای هر پرنده داشته باشد. همچنين است شنای گروهی بسياری از ماهيان. با اين همه، برآيش شناسان اين رفتارها و کردارهای گروهی را زمينه ساز برآيش الفبای عشق انسانی می دانند.1

آنچه همدلی، همراهی، و دلسوزی انسانی را از گونه های جانوری آن جدا می کند، توانايی انسان بر توجه به رفتارها و کردارهای خويش است که " آگاهی"، نام دارد. جانوران ناخودآگاه، به همراهی و همپری و همپالکی بودن با يکديگر می پردازند اما، انسان آگاهانه و حسابگرانه چنان می کند، يا نمی کند. آگاهی، همراه با مغز بزرگ و حسابگر انسان که نسبت به وزن بدن وی از همه جانوران بزرگتر است، سبب شده است که از کاربرد توانايايی هايی چون همراهی و همدلی و دلسوزی و زبان، به گستره تازه ای از ذهنيت دست يابد که در گذر از هزاره های پر خيزوخواب ِ برآيشی، "عشق" ناميده شده است. اين چگونگی چون پيچکی نورس بر دل و جان انسان می پيچد و او را اسير نوزادی خرد و يا دلبری شيرين می کند.

برآيش شناسان برآنند که همه گونه های عشق، ريشه در عشق مادر و کودک و نيز عشق جنسی دارد. اين دو عشق ريشه های تاريخی درازی دارند و نقش زيستياری آنها سبب برآيش اين توانايی در انسان شده است. نقش زيستياری عشق در پيوند با مادر و کودک، کمک به پرورش نوزادان انسان است که رويشی کنُد دارند و بی ياری و همکاری بزرگسالان، ماندگاری آنان در جهان ناممکن است. در پيوند با رفتارها و کردارهای جنسی، عشق سبب رون گردانی زن و مرد و کشش و کوشش بيشتر آنان به يکديگر برای باروری زن و فرزند سازی و سپارش ژن های زن و مرد به آيندگان می شود. اگر چه عشق در پيوند با گرايش جنسی زن و مرد و آميزش آنان با يکديگر، افسونی کارا و چسبناک است، اما کردارهای جنسی می تواند نابود کننده عشق باشد. عشق دو نفر به يکديگر، پيوندی افسونبار، راز آميز و دلپذير است که می تواند تا زمانی که يکی از آن دو زنده اند، پابرجا باشد و همواره شعله ورتر شود اما گرايش جنسی، با نخستين آميزش رو به کاهش می گذارد و با خود آتش عشق را نیز فرو می نشاند. زنان و مردانی که با عشق رومانتيک با يکديگر پيوند می خورند، اگر پس از چندی پيوندهای استوار ديگری مانند دوستی، انس و عادت و گير و بندهای خانوادگی آنان در ميان آنان نباشد، پيوندی سست و ناماندگار خواهند داشت. البته بسياری از مردم همين پيوندها را عشق می نامند و آن را گواهی برماندن با همديگر می دانند.

اگرچه عشق زمينه ساز کشش دو نفربه يکديگر و آميزش حنسی آنان می گردد، اما پيوند عشق و کردارهای جنسی در همين جا پايان می يابد و از آن پس با هربار آميزش، تابناکی عشق نيز اندکی کم نورتر می گردد. پيوند عشق و آميزش جنسی، پديداری مدرن در تاريخ ذهنيت انسان است. اين پديده از زمان رنسانس به اين سو شکل گرفته است و بر تاريخ بشر سايه انداخته است. اين چگونگی از آنروست که از ديدگاه جهان مدرن، عشق رومانتيک، با هم زيستن و ازدواج پنداشته می شود. چنين است که ما امروزه با پذيرش اين پنداره گمان می کنيم که درگذشته نيز هرجا سخن از عشق ميان دو نفر بوده است، اين عشق با آرمان آميزش جنسی همراه بوده است. اين پنداره که هر همايش جنسی بايد براساس عشق آتشين رومانتيک شکل گيرد، پنداره ای مدرن و غربی ست که سبب شده است امروزه بيشتر مردم شهر نشين جهان عشق را ملاط آميزش و ازدواج و خانواده بدانند. اين پنداره پيش از آن که طبيعی باشد، تاريخی ست و مانند هر پديده تاريخی ديگری روزی از ميان خواهد رفت. عشق و ازدواج در ذات با هم بيگانه اند.

پرسش:

...."خیلی ها هرگز عاشق نمی شوند. راستی چرا؟ آیا برای عاشق شدن باید شخصیت ویژه ای داشت؟" (مريم)

پاسخ:

عشق، برآيند عاطفی توانايی هايی مانند همدلی و دلسوزی ست اما آن را عاطفه مستقلی نمی توان دانست. کارکرد همزمان اين توانايی ها سبب می شود که در ذهن انسان توهمی افسونبار شکل گيرد. تفاوت توانايی و عاطفه در اين است که عواطف بازتابی کرداری دارند و آموزشی نيستند. برای نمونه، خشم، عاطفه ای ست که بازتاب آن خشونت است. شيوه نشان دادن خشونت انگ رنگی فرهنگی بخود می گيرد اما ذات خشونت طبيعی و برآيشی ست و درهمگان وجود دارد. اما عشق توانايی ست، يعنی که اگر کسی با سازه های سازنده آن از کودکی آشنا نشود، هرگز توانايی عاشق شدن نخواهد داشت. توانايی های انسانی می تواند ناکاره بماند و انسان با کمبود آن ها مخنث بار بيايد.

گفتيم که همدلی و همراهی و دلسوزی سازه های اوليه عشق هستند و ريشه های کهنی در تاريخ برآيش رفتارهای جانوران دارند. اين توانايی ها از راه ديدن آن ها در ديگران، نخست در خانواده و سپس در جامعه در انسان شکوفا می شوند. در سرزمين هايی که زمينه شکوفايی همدلی و همراهی و دلسوزی وجود ندارد، عشق نيز ناياب می شود. چنين است که آنان که توانايی همدلی و همراهی با ديگران را ندارند، هرگز عاشق نمی شوند و از اين گوهر بی همانند جانتاب بی بهره می مانند. شدن نيز کسانی توانايی عاشق شدن ندارند

پرسش:

همجنس بازی را از اين ديدگاه چگونه بررسی می کنيد.(مريم)

پاسخ:

اگر چه همجنس گرايی از ديدگاه انسانی، هيچ گونه تفاوتی با گونه های ديگر کردارهای جنسی ندارد و ارزشداوری درباره آن کاری نادرست است، اما از ديدگاه برآيشی همجنس بازی دو دلُيل دارد. نخست ناهماهنگی تن و جان و ديگر ژرفای کشش جنسی. زنانی که تنی زنانه دارند و جانی مردانه، از اوان کودکی در می يابند که با نقش جنسی خود سرسازش ندارند و در بزرگسالی، بيشتر به بسوی زنان کشيده می شوند تا بسوی مردان. اين چگونگی درباره مردان نيز روی می دهد. اين مردان با روانی زنانه دوستدار نقشی پذيرنده در آميزش های جنسی هستند.2 نيز برخی از مردان براثر ناهنجاری های ژنتيک و نيز پرورشی و فرهنگی، گرايش به آميزش ديگرگونه، حتی با زنان دارند

در مورد دليل دوم می توان گفت که همجنس گرايی بهايی ست که جانوران برای ژرفای کشش جنسی می پردازند. کشش ها و کوشش های جنسی آنچنان توانمند و فريبینده اند که همگان را به دل سپاری و هوسبازی وا می دارند. اين دل سپاری با تماشای اندام جنس مخالف آغاز می شود و با کاربرد حس های ديگر شعله ور می شود. برای نمونه، زنی با تماشای اندام ورزيده و کشيده مرد جوانی بسوی وی کشيده می شود ( حس بينايی) و با کشيدن بوی تن آن مرد، افسون می شود ( حس بويايی) و با ساييدن پوست تن خود برتن آن جوان بر می افروزد ( حس بساوايی) و با شنيدن صدای زبر و مردانه وی به سوی او می سُرد( حس شنوايی) و با چشيدن طعم لبهای شهوتناک وی گرُ می گيرد و دل از دست می دهد ( حس چشايی). پس هر حس واکنشی آميزشی در رويارويی با اندام جنس مخالف در ما برمی انگيزد. اين واکنش ها آنچنان نيرومند است که با نمايش نمادهای آن اندام ها نيز کارا می شود. نمونه اين چگونگی، واکنش انسان به عکس و فيلم پورنوست. نمونه ديگر آميزش با عروسک های برهنه است. برآيش ذهن انسان به گونه ای ست که کردارهای پايدار برآيشی وی واکنشی رفتار می کنند، يعنی که با ديدن نمادهايی از بدن جنس مخالف، کارا می شوند، خواه اين نمادها طبيعی باشد و خواه کاغذی و پلاستيکی و يا نوری مانند فيلم. گونه ای از همجنس بازی، ريشه دراين چگونگی دارد. جاهايی که داد و ستد آزادانه جنسی زن و مرد ممکن نباشد، آميزش جنسی مرد با مرد و يا زن با زن، فراگير می شود.

اين همه را اگر از نظر اجتماعی بی هيچ ارزشداوری اخلاقی بررسی کنيم، اما از ديدگاه برآيشی، انحراف های جنسی بايد خواند. از اين ديدگاه، جايگاه درست ژن های انسان، رحم زن است و بس. هر جای ديگری به هدر رفتن انرژی انسان و آينده آن ژن ها می انجامد.

نقش زيستياری عشق

نقش زيستياری عشق را با چشمداشت به برآيند روانی آن می توان شناخت. درعشق ِ انسان به انسان، رفتارها و کردارهای همدلانه افزايش می يابد و ذهنيت انسان در پيوند با معشوق از دنده خودکامگی در می آيد و انسان، اين جانور خودکامه را ديگر کامه می کند. در چشم عاشق، معشوق ارزشی والاتر و بالاتر از خود عاشق می يابد و اگر آن عشق دوسويه باشد، در دل و جان ِ هرآن دو، چراع های رنگينی از نور و اميد و خوش بينی و مهر و نياز و نوازش و شادکامی روشن می شود. اين همه برای آن است تا حريم خصوصی شکسته شود و هردو بدلخواه به همديگر نزديک شوند و به آميزش بپردازند و نطفه ای را شکل دهند. اين نطفه ابزاری ست که ژنهای آن دو را از اکنون به آينده برساند. پس هر نوزاد، تيری برآيشی ست که بسوی آينده پرتاب می شود. ماشينی که هدفش نگهداری از ژنهای پدر و مادر خويش و سپارش آنها به نسل های آينده است. از ديدگاه برآيشی، هرجانوری، ابزار ترابری ژن های دارنده خود از نسلی به نسل ديگر است و هنگامی که اين کار پايان پذيرفت، طبيعت آن ابزار را بيهوده می داند و با آن کاری ندارد. چنين است که با پايان دوران باروری، انسان پير و فرتوت و ناتوان می شود و همه بيماری های کشُنده نيز پس از اين دوران بسراغ وی می آيند. اين دوران در روزگار کنونی در کشورهای صنعتی پس از 60 سالگی ست.

يکی از راه های شناسايی نقش زيستياری عشق اين است که ببينم که اين توانايی در چه دورانی به ياری انسان می آيد. نخست در اوان کودکی که مادر و پرستار و گاه پدر را نيز به تور خود می اندازد و آنان را اسير عشق نوباوه خود می کند تا به ياری وی بشتابند. سپس درزمانی که وی آماده سپارش ژن های خود به نسل های آينده است و سپس تر هنگامی که نوزادن وی نياز به کمک او دارند.

عشق حالت ويژه ای ست که برهمه رفتارها و کردارهای انسان سايه می اندازد و آن ها را دگرگون می کند. انسان عاشق، خواب و خوراک درستی ندارد و نمی تواند در جايی بماند و به کاری و يا چيزی جز معشقوق بپردازد. چنين است که عشق را "شکنجه دلپذير" خوانده اند. شکنجه ای که زبان بازان و واژه کاران خيال پرور و چيره دست را به شاعری وا می دارد. آسيمه سری انسان در زمان عاشقی ريشه در دگرگونی شيمايه مغزآب3 وی دارد. دوپمين4 يکی از موادی ست که در اين آب يافت می شود و نقش آن پديد آوردن شادی و شنگی و شوخی و سبکبالی در انسان است. در هنگام عاشقی، بدن انسان دوپمين بيشتری بکار می برد. يکی ديگر از اين مواد شيميايی نورپنفرين5 است که بيداری و هشياری می آورد و خواب و خمودگی را از دل و جان انسان می روبد. يکی نيزماده ای بنام سروتونيناست6 که کمبود آن رفتارها و کردارهای وسواسی را در انسان افزايش می دهد و انسان را به پيله کردن به کسی، چيزی، جايی و يا نکته ويژه ای وا می دارد. آزمايش های چندی نشان داده است که سروتونين موجود در مغز بيماران وسواسی و عشاق جوان،40 در صد کمتر از ديگران است.

گفتيم که عشق، گستره ذهنی انسان را آنچنان دگرگون می کند که برخی از رفتار شناسان تا آنجا پيش رفته اند که آن را "بيماری" خوانده اند. اما اين دگرگونی ها طبيعی ست و اگر قرار باشد که اين گونه رويدادها را بيماری خواند، پس با اين حساب، آبستنی و بارداری را نيز بايد به فهرست بيماری های انسان افزود زيرا که پديد آورنده بزرگترين دگرگوني های ژرف در تن و جان زنان است. با آمدن عشق، دريچه ای از اميد و آرمانخواهی برروی انسان باز می شود و عاشق، شادکام و سرشار و اميدوار، زندگی را شکوهمند تر از هميشه می بيند و هماره به ياد معشوق خويش و در انديشه با او سرکردن است. در اين دوران، کاربرد دوپمين و نورپنفرين که شيمايه شور وشادی بيداری و هشياری در مغزآب 2 انسان است، افزايش می يابد تا عاشق خوشبين و شادمان و سودازده بماند و دل درگروی معشوق بگذارد. اگر اين معشوق نوزاد است، هماره در خدمت او باشد و اگر دلبر زيبايی ست که می تواند پذيرای ژن های وی باشد، هرچه زودتر سازوکار آميزش را فراهم سازد. چنين است که دردوران عاشقی، همه گرفتاری های انسان کوچکتر از آن که هست می نمايد و درد هر بيماری کاهش می يابد و اندوه انسان فروکش می کند و از بين می رود و تنهايی حتی در تنهايی نیز بی معنا می شود. چنين است که انسان هماره در درازنای تاريخ خود، عشق را تافته ای جدا بافته و هديه ای گرانبها و آسمانی پنداشته است. هم از اينروست که مولوی علت آن را جدا از علت های ديگر می داند و آن را " اسطرلاب ِ اسرار خدا" دانسته است.

پرسش:

برای من این موضوع حل نشده که رفتارهای امروزین مردم را با تئوری مورد نظر شما چطور می شود توضیح داد: مثلا این را که خیلی از مردم، به خصوص در کشورهای پیشرفته، تمایلی به خانواده تشکیل دادن و بچه دار شدن ندارند و بنابراین آن مسئله استراتژیک ماندگاری ژن ها را داوطلبانه مسکوت می گذارند.

پاسخ:

هدف ژن های انسان با هدف خود انسان در زندگی متفاوت است. ژن ها می خواهند که دارندگان آنها تمام وقت درخدمت آن ها باشند و به نشر و پخش آنها بپردازند. اما انسان آرمان ها و آرزوهای خود را دارد که بنيادی فرهنگی دارند و گاه با هدف ژن های وی در سنيزند. ژن ها می خواهند که ما هرچه زودتر بار ژنتيک خود را بنهيم و بميريم، اما انسان خواستار ماندگاری و جاودانگی در جهان است. توانايی آگاهی در انسان سبب می شود که وی بتواند آگاهانه به خواهش های ژنتيک خود پشت پا بزند. خودکشی، بزرگترين کردار ژن ستيزانه است.

ساختار ژنتيک انسان، مانند جانوران ديگر به گونه ای ست که ژن های وی ذهن او را هماره درگير مسايل آميزشی می خواهند تا هرچه بيشتر و بهتر خود را در جهان بپراکنند. هر مرد در دوران کارايی جنسی خود می تواند سيصد هزار زن را آبستن کند. انديشه آميزشی در سراسر دوران باروری با ماست و حتی آنان که در چارچوب های دينی و اخلاقی و فرهنگی رفتار ها و کردارهای آميزشی خود را هنجارمند می پندارند، هنگامی که زمان و مکان مناسب باشد، به ناگهان از انديشه ها و رفتارها و کردارهای خود شگفت زده می شوند. داستان شيخ صنعان، اشاره ای نمادين به اين چگونگی ست. اگر گيرها و گيرنماها و بندهای اخلاقی و دينی و قانونی و فرهنگی نبود، ما در هرکوی و برزن و بيابان و خيابان، شاهد آميزش آشکار زنان و مردان می بوديم و در دوران جوانی، فرصت چندانی برای کارهای ديگر نمی يافتيم. عنترها و شمپانزه ها اين گونه می زيند. اگر گذارتان به باغ وحش افتاد، اين بار در برابر قفس اين دو جانور که از بستگان بسيار نزديک برآيشی انسان هستند، اندی بمانيد و ببينيد که آنان هر بيست دقيقه يکبار، بی هيچ شرم و حيايی دست بکار آميزش می شوند.

اما رفتارها و کردارهای آميزشی انسان در چارچوب اخلاق و مذهب و آموزش و پرورش باورهای قومی و فرهنگی شکل می گيرد. فرهنگ بيشتر کشورهای اروپايی، فرهنگ فرد مدار و خويشتخواهی ست. اين فرهنگ همزمان با رفاره زياد مردم دراين کشورها سبب کاهش زايش در آن کشورها شده است. اين چگونگی فرهنگی- اجتماعی ست که ما به ريشه های آن نمی پردازيم. اما اگر دنباله داشته باشد، نابود کننده حوزه ژنتيک آنان خواهد بود. اين چگونگی دولت های کشورهای اروپايی را بسيار نگران کرده است و آنان را به کنکاش برای يافتن راه چاره واداشته است. برای نمونه، اين گزارش که به تازگی از سوی دولت انگليس منتشر شده است، نگرانی دولت انگليس از افت زايش را در آن کشور را نشان می دهد. در اين گزارش رسمی آمده است که تا سال 2022، بيست در صد از جمعيت انگليس بيش از 65 سال سن خواهند داشت و جمعيت سالمندان بالای 85 سال افزايشی شصت درصدی خواهد داشت.

البته يادمان باشد که افت زايش تنها در بخش کوچکی از جهان برای دوران کوتاهی دنبال خواهد شد و کمبود آن را سرزمين های ديگر جبران خواهند کرد. گرفتاری بزرگ کنونی جهان افزايش جمعيت نيست، نه کمبود آن.

گفتيم که زيبايی، هنر و عشق پيوندی تنگاتنگ با يگديگر دارند و آنان که ناتوان از عاشق شدن هستند، با هنر و زيبايی نيز بيگانه اند. ذهن انسان نيز چون پرده چشم وی نقطه های کوری دارد که وی را ناتوان از پذيرفتن و پرداختن و پنداشتن بسياری از عاطفه ها و حالت های روانی می کند. اين نقطه های کورذهنی درهرکسی به گونه ای ست؛ يکی توانايی سازش با خشم و کين دارد و حتی اگرپرورشی مهرآميزنيز داشته باشد، با خشونت و خشم دمسازتر از ديگران می شود و ديگری را خيال ساختن با اين عواطف از پا در می آورد. توانايی سازش با بازتاب های عاطفی در هر کسی به گونه ای ست. گروهی نيزتوانايی عاشق شدن ندارند و آن را بازی مسخره ای می دانند که بزرگسالان، کودکانه به آن دست می زنند. چون عشق نقش زيستياری بزرگی در ماندگاری انسان در جهان دارد، شمار اين گروه هميشه در جهان اندک است، زيرا که ژن های آنان شانس کمتری برای ماندگاری در جهان دارد. کسی که توانايی عاشق شدن ندارد، با هنر وزيبايی نیز بيگانه است و موريانه وار می زيد.

........................

1. برای آگاهی بيشتر در اين باره نگاه کنيد به:

Meller SLW. (1981) The Evolution of Love. Oxford and Sanfranscisco, W.H. Freeman.

2. در اينجا پذيرنده به معنای برآيشی آن است و نه اين که مردان در کردارهای جنسی کنُش ورند و زنان کنُش پذير. چنين نيست. مراد در اينجا اين است که زن در آميزش جنسی، پذيرنده ژن های مرد است. نيز بد نيست بدانيد که با آزمايش کوچکی می توان دريافت که آيا روان کسی زنانه است يا مردانه. کسانی که روانی زنانه دارند، انگشت دوم و چهارمشان در هر دست هم اندازه است. انگشت سبابه مردان، اندکی کوچکتر از انگشت چهارم آنان است، اما انگشت سبابه زنان با هم اندازه انگشت چهارم آنان در هر دست است. مردانی که انگشت سبابه شان با انگشت چهارم هم اندازه است، روانی زنانه دارند و زنانی که انگشت سبابه اشان اندکی کوچکتر از انگشت چهارم است، روانی مردانه دارند که در تنی زنانه می زيد.

3. Cerebrospinal fluid

4. Dopamine
5. Norpenephrin
6. Serotonin

برآيش؛ زيبايی، هنر و عشق

2007-12-15T13:30:00.000-08:00

7. نقش زيستياری عشق

علت عاشق ز علت ها جداست
عشق اسطرلاب اسرار خداست
(مولوی)

نقش زيستياری عشق را با چشمداشت به برآيند روانی آن می توان شناخت. درعشق ِ انسان به انسان، رفتارها و کردارهای همدلانه افزايش می يابد و ذهنيت انسان در پيوند با معشوق از دنده خودکامگی در می آيد و انسان، اين جانور خودکامه را ديگر کامه می کند. در چشم عاشق، معشوق ارزشی والاتر و بالاتر از خود عاشق می يابد و اگر آن عشق دوسويه باشد، در دل و جان ِ هرآن دو، چراع های رنگينی از نور و اميد و خوش بينی و مهر و نياز و نوازش و شادکامی روشن می شود. اين همه برای آن است تا حريم خصوصی شکسته شود و هردو بدلخواه به همديگر نزديک شوند و به آميزش بپردازند و نطفه ای را شکل دهند. اين نطفه ابزاری ست که ژنهای آن دو را از اکنون به آينده برساند. پس هر نوزاد، تيری برآيشی ست که بسوی آينده پرتاب می شود. ماشينی که هدفش نگهداری از ژنهای پدر و مادر خويش و سپارش آنها به نسل های آينده است. از ديدگاه برآيشی، هرجانوری، ابزار ترابری ژن های دارنده خود از نسلی به نسل ديگر است و هنگامی که اين کار پايان پذيرفت، طبيعت آن ابزار را بيهوده می داند و با آن کاری ندارد. چنين است که با پايان دوران باروری، انسان پير و فرتوت و ناتوان می شود و همه بيماری های کشُنده نيز پس از اين دوران بسراغ وی می آيند. اين دوران در روزگار کنونی در کشورهای صنعتی پس از 60 سالگی ست.

يکی از راه های شناسايی نقش زيستياری عشق اين است که ببينم که اين توانايی در چه دورانی به ياری انسان می آيد. نخست در اوان کودکی که مادر و پرستار و گاه پدر را نيز به تور خود می اندازد و آنان را اسير عشق نوباوه خود می کند تا به ياری وی بشتابند. سپس درزمانی که وی آماده سپارش ژن های خود به نسل های آينده است و سپس تر هنگامی که نوزادن وی نياز به کمک او دارند.

عشق حالت ويژه ای ست که برهمه رفتارها و کردارهای انسان سايه می اندازد و آن ها را دگرگون می کند. انسان عاشق، خواب و خوراک درستی ندارد و نمی تواند در جايی بماند و به کاری و يا چيزی جز معشقوق بپردازد. چنين است که عشق را "شکنجه دلپذير" خوانده اند. شکنجه ای که زبان بازان و واژه کاران خيال پرور و چيره دست را به شاعری وا می دارد. آسيمه سری انسان در زمان عاشقی ريشه در دگرگونی شيمايه مغزآب1 انسان دارد. دوپمين2 يکی از موادی ست که در اين آب يافت می شود و نقش آن پديد آوردن شادی و شنگی و شوخی و سبکبالی در انسان است. در هنگام عاشقی، بدن انسان دوپمين بيشتری بکار می برد. يکی ديگر از اين مواد شيميايی نورپنفرين3 است که بيداری و هشياری می آورد و خواب و خمودگی را از دل و جان انسان می روبد. يکی نيزماده ای بنام سروتونين4 است که کمبود آن رفتارها و کردارهای وسواسی را در انسان افزايش می دهد و انسان را به پيله کردن به کسی، چيزی، جايی و يا نکته ويژه ای وا می دارد. آزمايش های چندی نشان داده است که سروتونين موجود در مغز بيماران وسواسی و عشاق جوان،40 در صد کمتر از ديگران است.

گفتيم که عشق، گستره ذهنی انسان را آنچنان دگرگون می کند که برخی از رفتار شناسان تا آنجا پيش رفته اند که آن را "بيماری" خوانده اند. اما اين دگرگونی ها طبيعی ست و اگر قرار باشد که اين گونه رويدادها را بيماری خواند، پس با اين حساب، آبستنی و بارداری را نيز بايد به فهرست بيماری های انسان افزود زيرا که پديد آورنده بزرگترين دگرگوني های ژرف در تن و جان زنان است. با آمدن عشق، دريچه ای از اميد و آرمانخواهی برروی انسان باز می شود و عاشق، شادکام و سرشار و اميدوار، زندگی را شکوهمند تر از هميشه می بيند و هماره به ياد معشوق خويش و در انديشه با او سرکردن است. در اين دوران، کاربرد دوپمين و نورپنفرين که شيمايه شور وشادی بيداری و هشياری در مغزآب 2 انسان است، افزايش می يابد تا عاشق خوشبين و شادمان و سودازده بماند و دل درگروی معشوق بگذارد. اگر اين معشوق نوزاد است، هماره در خدمت او باشد و اگر دلبر زيبايی ست که می تواند پذيرای ژن های وی باشد، هرچه زودتر سازوکار آميزش را فراهم سازد. چنين است که دردوران عاشقی، همه گرفتاری های انسان کوچکتر از آن که هست می نمايد و درد هر بيماری کاهش می يابد و اندوه انسان فروکش می کند و از بين می رود و تنهايی حتی در تنهايی نیز بی معنا می شود. چنين است که انسان هماره در درازنای تاريخ خود، عشق را تافته ای جدا بافته و هديه ای گرانبها و آسمانی پنداشته است. هم از اينروست که مولوی علت آن را جدا از علت های ديگر می داند و آن را " اسطرلاب ِ اسرار خدا" دانسته است.

پرسش:

برای من این موضوع حل نشده که رفتارهای امروزین مردم را با تئوری مورد نظر شما چطور می شود توضیح داد: مثلا این را که خیلی از مردم، به خصوص در کشورهای پیشرفته، تمایلی به خانواده تشکیل دادن و بچه دار شدن ندارند و بنابراین آن مسئله استراتژیک ماندگاری ژن ها را داوطلبانه مسکوت می گذارند.

پاسخ:

هدف ژن های انسان با هدف خود انسان در زندگی متفاوت است. ژن ها می خواهند که دارندگان آنها تمام وقت درخدمت آن ها باشند و به نشر و پخش آنها بپردازند. اما انسان آرمان ها و آرزوهای خود را دارد که بنيادی فرهنگی دارند و گاه با هدف ژن های وی در سنيزند. ژن ها می خواهند که ما هرچه زودتر بار ژنتيک خود را بنهيم و بميريم، اما انسان خواستار ماندگاری و جاودانگی در جهان است. توانايی آگاهی در انسان سبب می شود که وی بتواند آگاهانه به خواهش های ژنتيک خود پشت پا بزند. خودکشی، بزرگترين کردار ژن ستيزانه است.

ساختار ژنتيک انسان، مانند جانوران ديگر به گونه ای ست که ژن های وی ذهن او را هماره درگير مسايل آميزشی می خواهند تا هرچه بيشتر و بهتر خود را در جهان بپراکنند. هر مرد در دوران کارايی جنسی خود می تواند سيصد هزار زن را آبستن کند. انديشه آميزشی در سراسر دوران باروری با ماست و حتی آنان که در چارچوب های دينی و اخلاقی و فرهنگی رفتار ها و کردارهای آميزشی خود را هنجارمند می پندارند، هنگامی که زمان و مکان مناسب باشد، به ناگهان از انديشه ها و رفتارها و کردارهای خود شگفت زده می شوند. داستان شيخ صنعان، اشاره ای نمادين به اين چگونگی ست. اگر گيرها و گيرنماها و بندهای اخلاقی و دينی و قانونی و فرهنگی نبود، ما در هرکوی و برزن و بيابان و خيابان، شاهد آميزش آشکار زنان و مردان می بوديم و در دوران جوانی، فرصت چندانی برای کارهای ديگر نمی يافتيم. عنترها و شمپانزه ها اين گونه می زيند. اگر گذارتان به باغ وحش افتاد، اين بار در برابر قفس اين دو جانور که از بستگان بسيار نزديک برآيشی انسان هستند، اندی بمانيد و ببينيد که آنان هر بيست دقيقه يکبار، بی هيچ شرم و حيايی دست بکار آميزش می شوند.

اما رفتارها و کردارهای آميزشی انسان در چارچوب اخلاق و مذهب و آموزش و پرورش باورهای قومی و فرهنگی شکل می گيرد. فرهنگ بيشتر کشورهای اروپايی، فرهنگ فرد مدار و خويشتخواهی ست. اين فرهنگ همزمان با رفاره زياد مردم دراين کشورها سبب کاهش زايش در آن کشورها شده است. اين چگونگی فرهنگی- اجتماعی ست که ما به ريشه های آن نمی پردازيم. اما اگر دنباله داشته باشد، نابود کننده حوزه ژنتيک آنان خواهد بود. اين چگونگی دولت های کشورهای اروپايی را بسيار نگران کرده است و آنان را به کنکاش برای يافتن راه چاره واداشته است. برای نمونه، اين گزارش که به تازگی از سوی دولت انگليس منتشر شده است، نگرانی دولت انگليس از افت زايش را در آن کشور را نشان می دهد. در اين گزارش رسمی آمده است که تا سال 2022، بيست در صد از جمعيت انگليس بيش از 65 سال سن خواهند داشت و جمعيت سالمندان بالای 85 سال افزايشی شصت درصدی خواهد داشت.

البته يادمان باشد که افت زايش تنها در بخش کوچکی از جهان برای دوران کوتاهی دنبال خواهد شد و کمبود آن را سرزمين های ديگر جبران خواهند کرد. گرفتاری بزرگ کنونی جهان افزايش جمعيت نيست، نه کمبود آن.

گفتيم که زيبايی، هنر و عشق پيوندی تنگاتنگ با يگديگر دارند و آنان که ناتوان از عاشق شدن هستند، با هنر و زيبايی نيز بيگانه اند. ذهن انسان نيز چون پرده چشم وی نقطه های کوری دارد که وی را ناتوان از پذيرفتن و پرداختن و پنداشتن بسياری از عاطفه ها و حالت های روانی می کند. اين نقطه های کورذهنی درهرکسی به گونه ای ست؛ يکی توانايی سازش با خشم و کين دارد و حتی اگرپرورشی مهرآميزنيز داشته باشد، با خشونت و خشم دمسازتر از ديگران می شود و ديگری را خيال ساختن با اين عواطف از پا در می آورد. توانايی سازش با بازتاب های عاطفی در هر کسی به گونه ای ست. گروهی نيزتوانايی عاشق شدن ندارند و آن را بازی مسخره ای می دانند که بزرگسالان، کودکانه به آن دست می زنند. چون عشق نقش زيستياری بزرگی در ماندگاری انسان در جهان دارد، شمار اين گروه هميشه در جهان اندک است، زيرا که ژن های آنان شانس کمتری برای ماندگاری در جهان دارد. کسی که توانايی عاشق شدن ندارد، با هنر وزيبايی نیز بيگانه است و موريانه وار می زيد.

........................
1. Cerebrospinal fluid
2. Dopamine
3. Norpenephrin
4. Serotonin

برآيش؛ زيبايی، هنر و عشق

2007-12-10T13:30:00.000-08:00

6. سازه های برآيشی عشق

علت عاشق ز علت ها جداست
عشق اسطرلاب اسرار خداست
(مولوی)

گفتيم که چون عشق را نمی توان در آزمايشگاه با روش های دانش پذيرِ امروزی سنجيد، دانشمندان آن را چون گفتمانهای پژوهش ناپذير ديگری مانند، آرمان، مهر، اميد، آگاهی، ايمان، زندگی، مرگ و هزار و يک مفهوم انسانی ناآزمودنی و غير علمی می دانند و از آن می گريزند. در گستره برآيش شناسی نيز پرداختن به عشق، شيوه ای اين چنين داشته است. اين همه در حالی ست که انسان مدرن، عشق را اساس پيوندهای انسانی می داند و ازدواج بی عشق را نکوهش می کند.

از ديدگاه برآيش شناسی، عشق، برآيه تازه ای در گستره گيتی ست که ريشه در توانايی هايی چون همدلی، همکاری، دلسوزی، آگاهی و زبان دارد. برخی از اين توانايی ها که زمينه ساز برآيش توانايی عاشقی در انسان است، از مليون ها سال پيش درماهيان و ماکيان و پستانداران وجود داشته است. پرواز گروهی پرندگان، چرای گروهی پستانداران، شنای دسته جمعی ماهيان، همه نمادهايی از گونه های جانوری همراهی و همکاری ست. پرستاری ميمون ها از يکديگر، دلسپاری شمپانزه نر از مادينه خود و تيمار او و زدودن انگل های پوستی وی نشانه هايی از همدلی و دوستداری ست. البته اين کردارها آگاهانه روی نمی دهد و دليل های بسيار استوار زيستيارانه با خود دارد. برای نمونه، پرواز گله ای پرندگان، سبب می شود که شکل نيزه ای گروه در هنگام پرواز، سُريدن در آسمان را آسان تر کند و نياز به انرژی کمتری برای هر پرنده داشته باشد. همچنين است شنای گروهی بسياری از ماهيان. با اين همه، برآيش شناسان اين رفتارها و کردارهای گروهی را زمينه ساز برآيش الفبای عشق انسانی می دانند.1

آنچه همدلی، همراهی، و دلسوزی انسانی را از گونه های جانوری آن جدا می کند، توانايی انسان بر توجه به رفتارها و کردارهای خويش است که " آگاهی"، نام دارد. جانوران ناخودآگاه، به همراهی و همپری و همپالکی بودن با يکديگر می پردازند اما، انسان آگاهانه و حسابگرانه چنان می کند، يا نمی کند. آگاهی، همراه با مغز بزرگ و حسابگر انسان که نسبت به وزن بدن وی از همه جانوران بزرگتر است، سبب شده است که از کاربرد توانايايی هايی چون همراهی و همدلی و دلسوزی و زبان، به گستره تازه ای از ذهنيت دست يابد که در گذر از هزاره های پر خيزوخواب ِ برآيشی، "عشق" ناميده شده است. اين چگونگی چون پيچکی نورس بر دل و جان انسان می پيچد و او را اسير نوزادی خرد و يا دلبری شيرين می کند.

برآيش شناسان برآنند که همه گونه های عشق، ريشه در عشق مادر و کودک و نيز عشق جنسی دارد. اين دو عشق ريشه های تاريخی درازی دارند و نقش زيستياری آنها سبب برآيش اين توانايی در انسان شده است. نقش زيستياری عشق در پيوند با مادر و کودک، کمک به پرورش نوزادان انسان است که رويشی کنُد دارند و بی ياری و همکاری بزرگسالان، ماندگاری آنان در جهان ناممکن است. در پيوند با رفتارها و کردارهای جنسی، عشق سبب رون گردانی زن و مرد و کشش و کوشش بيشتر آنان به يکديگر برای باروری زن و فرزند سازی و سپارش ژن های زن و مرد به آيندگان می شود. اگر چه عشق در پيوند با گرايش جنسی زن و مرد و آميزش آنان با يکديگر، افسونی کارا و چسبناک است، اما کردارهای جنسی می تواند نابود کننده عشق باشد. عشق دو نفر به يکديگر، پيوندی افسونبار، راز آميز و دلپذير است که می تواند تا زمانی که يکی از آن دو زنده اند، پابرجا باشد و همواره شعله ورتر شود اما گرايش جنسی، با نخستين آميزش رو به کاهش می گذارد و با خود آتش عشق را نیز فرو می نشاند. زنان و مردانی که با عشق رومانتيک با يکديگر پيوند می خورند، اگر پس از چندی پيوندهای استوار ديگری مانند دوستی، انس و عادت و گير و بندهای خانوادگی آنان در ميان آنان نباشد، پيوندی سست و ناماندگار خواهند داشت. البته بسياری از مردم همين پيوندها را عشق می نامند و آن را گواهی برماندن با همديگر می دانند.

اگرچه عشق زمينه ساز کشش دو نفربه يکديگر و آميزش حنسی آنان می گردد، اما پيوند عشق و کردارهای جنسی در همين جا پايان می يابد و از آن پس با هربار آميزش، تابناکی عشق نيز اندکی کم نورتر می گردد. پيوند عشق و آميزش جنسی، پديداری مدرن در تاريخ ذهنيت انسان است. اين پديده از زمان رنسانس به اين سو شکل گرفته است و بر تاريخ بشر سايه انداخته است. اين چگونگی از آنروست که از ديدگاه جهان مدرن، عشق رومانتيک، با هم زيستن و ازدواج پنداشته می شود. چنين است که ما امروزه با پذيرش اين پنداره گمان می کنيم که درگذشته نيز هرجا سخن از عشق ميان دو نفر بوده است، اين عشق با آرمان آميزش جنسی همراه بوده است. اين پنداره که هر همايش جنسی بايد براساس عشق آتشين رومانتيک شکل گيرد، پنداره ای مدرن و غربی ست که سبب شده است امروزه بيشتر مردم شهر نشين جهان عشق را ملاط آميزش و ازدواج و خانواده بدانند. اين پنداره پيش از آن که طبيعی باشد، تاريخی ست و مانند هر پديده تاريخی ديگری روزی از ميان خواهد رفت. عشق و ازدواج در ذات با هم بيگانه اند.

پرسش:

...."خیلی ها هرگز عاشق نمی شوند. راستی چرا؟ آیا برای عاشق شدن باید شخصیت ویژه ای داشت؟" (مريم)

پاسخ:

عشق، برآيند عاطفی توانايی هايی مانند همدلی و دلسوزی ست اما آن را عاطفه مستقلی نمی توان دانست. کارکرد همزمان اين توانايی ها سبب می شود که در ذهن انسان توهمی افسونبار شکل گيرد. تفاوت توانايی و عاطفه در اين است که عواطف بازتابی کرداری دارند و آموزشی نيستند. برای نمونه، خشم، عاطفه ای ست که بازتاب آن خشونت است. شيوه نشان دادن خشونت انگ رنگی فرهنگی بخود می گيرد اما ذات خشونت طبيعی و برآيشی ست و درهمگان وجود دارد. اما عشق توانايی ست، يعنی که اگر کسی با سازه های سازنده آن از کودکی آشنا نشود، هرگز توانايی عاشق شدن نخواهد داشت. توانايی های انسانی می تواند ناکاره بماند و انسان با کمبود آن ها مخنث بار بيايد.

گفتيم که همدلی و همراهی و دلسوزی سازه های اوليه عشق هستند و ريشه های کهنی در تاريخ برآيش رفتارهای جانوران دارند. اين توانايی ها از راه ديدن آن ها در ديگران، نخست در خانواده و سپس در جامعه در انسان شکوفا می شوند. در سرزمين هايی که زمينه شکوفايی همدلی و همراهی و دلسوزی وجود ندارد، عشق نيز ناياب می شود. چنين است که آنان که توانايی همدلی و همراهی با ديگران را ندارند، هرگز عاشق نمی شوند و از اين گوهر بی همانند جانتاب بی بهره می مانند. شدن نيز کسانی توانايی عاشق شدن ندارند

پرسش:

همجنس بازی را از اين ديدگاه چگونه بررسی می کنيد.(مريم)

پاسخ:

اگر چه همجنس گرايی از ديدگاه انسانی، هيچ گونه تفاوتی با گونه های ديگر کردارهای جنسی ندارد و ارزشداوری درباره آن کاری نادرست است، اما از ديدگاه برآيشی همجنس بازی دو دلُيل دارد. نخست ناهماهنگی تن و جان و ديگر ژرفای کشش جنسی. زنانی که تنی زنانه دارند و جانی مردانه، از اوان کودکی در می يابند که با نقش جنسی خود سرسازش ندارند و در بزرگسالی، بيشتر به بسوی زنان کشيده می شوند تا بسوی مردان. اين چگونگی درباره مردان نيز روی می دهد. اين مردان با روانی زنانه دوستدار نقشی پذيرنده در آميزش های جنسی هستند.2 نيز برخی از مردان براثر ناهنجاری های ژنتيک و نيز پرورشی و فرهنگی، گرايش به آميزش ديگرگونه، حتی با زنان دارند

در مورد دليل دوم می توان گفت که همجنس گرايی بهايی ست که جانوران برای ژرفای کشش جنسی می پردازند. کشش ها و کوشش های جنسی آنچنان توانمند و فريبینده اند که همگان را به دل سپاری و هوسبازی وا می دارند. اين دل سپاری با تماشای اندام جنس مخالف آغاز می شود و با کاربرد حس های ديگر شعله ور می شود. برای نمونه، زنی با تماشای اندام ورزيده و کشيده مرد جوانی بسوی وی کشيده می شود ( حس بينايی) و با کشيدن بوی تن آن مرد، افسون می شود ( حس بويايی) و با ساييدن پوست تن خود برتن آن جوان بر می افروزد ( حس بساوايی) و با شنيدن صدای زبر و مردانه وی به سوی او می سُرد( حس شنوايی) و با چشيدن طعم لبهای شهوتناک وی گرُ می گيرد و دل از دست می دهد ( حس چشايی). پس هر حس واکنشی آميزشی در رويارويی با اندام جنس مخالف در ما برمی انگيزد. اين واکنش ها آنچنان نيرومند است که با نمايش نمادهای آن اندام ها نيز کارا می شود. نمونه اين چگونگی، واکنش انسان به عکس و فيلم پورنوست. نمونه ديگر آميزش با عروسک های برهنه است. برآيش ذهن انسان به گونه ای ست که کردارهای پايدار برآيشی وی واکنشی رفتار می کنند، يعنی که با ديدن نمادهايی از بدن جنس مخالف، کارا می شوند، خواه اين نمادها طبيعی باشد و خواه کاغذی و پلاستيکی و يا نوری مانند فيلم. گونه ای از همجنس بازی، ريشه دراين چگونگی دارد. جاهايی که داد و ستد آزادانه جنسی زن و مرد ممکن نباشد، آميزش جنسی مرد با مرد و يا زن با زن، فراگير می شود.

اين همه را اگر از نظر اجتماعی بی هيچ ارزشداوری اخلاقی بررسی کنيم، اما از ديدگاه برآيشی، انحراف های جنسی بايد خواند. از اين ديدگاه، جايگاه درست ژن های انسان، رحم زن است و بس. هر جای ديگری به هدر رفتن انرژی انسان و آينده آن ژن ها می انجامد.

............................
1. برای آگاهی بيشتر در اين باره نگاه کنيد به:

Meller SLW. (1981) The Evolution of Love. Oxford and Sanfranscisco, W.H. Freeman.

2. در اينجا پذيرنده به معنای برآيشی آن است و نه اين که مردان در کردارهای جنسی کنُش ورند و زنان کنُش پذير. چنين نيست. مراد در اينجا اين است که زن در آميزش جنسی، پذيرنده ژن های مرد است. نيز بد نيست بدانيد که با آزمايش کوچکی می توان دريافت که آيا روان کسی زنانه است يا مردانه. کسانی که روانی زنانه دارند، انگشت دوم و چهارمشان در هر دست هم اندازه است. انگشت سبابه مردان، اندکی کوچکتر از انگشت چهارم آنان است، اما انگشت سبابه زنان با هم اندازه انگشت چهارم آنان در هر دست است. مردانی که انگشت سبابه شان با انگشت چهارم هم اندازه است، روانی زنانه دارند و زنانی که انگشت سبابه اشان اندکی کوچکتر از انگشت چهارم است، روانی مردانه دارند که در تنی زنانه می زيد.

(دنبـــاله دارد)

برآيش؛ زيبايی، هنر و عشق

2007-12-04T13:30:00.000-08:00

3. ويژگی های عشق

علت عاشق ز علت ها جداست
عشق اسطرلاب اسرار خداست
(مولوی)

پيش تر گفتيم که زيبايی، هنر و آرمانهای ميدانخواه آميزشی انسان، در تافته ِ شگفت- بافته هستی در نقطه های فراوانی به يکديگر برمی خورند. اين نقطه های برخورد، پايگاه های شناسايی زيبايی و هنر و عشق است و برای شناخت بيشتر از شور و شعر و شيفتگی و شنگی انسان، بايد به پژوهش و پالايش اين پايگاه ها پرداخت. زيبايی و عشق و هنر واتابی همگون در مغز انسان دارند و تجربه آن ها مغز را به تراوش هورمونی بنام دوپمين وا می دارد. هم نيز گفتيم که زيبايی معنای خود است، يعنی که نمی توان تعريفی از آن بدست داد که واکنشی همسنگ تجربه خود زيبايی در ما پديد آورد. همين سخن را درباره عشق نيز می توان گفت زيرا که عشق تجربه ای درونی ست که تا کنون تن به تور رازگشای دانش مدرن نداده است. از سويی نيزعشق هماره گفتمانی در گستره فلسفه و ادبيات و هنر بوده است. شيوه پروهش و بررسی روشمند دانشمدارانه در دانش های مدرن به گونه ای ست که مفاهيمی را که با حس های پنج گانه انسانی نمی توان سنجيد، درخور بررسی نمی داند. چنين است که دانش مدرن هيچ سخنی درباره زندگی، عشق، مرگ، آگاهی، شادی، اندوه و مفاهيمی از اين دست، ندارد و دانشمندان پژوهش درباره اين پديده ها را ناممکن می دانند و از کنار هرآنچه که در اين زمينه بنام پژوهش علمی ياد می شود، با نيشخند می گذرند.

از اينرو، نه تنها بنيادهای زيست شناسيک عشق ناپالوده و ناشناخته مانده است، بل که در ادبيات آکادميک، تعريف پذيرفته شده ای از عشق نيز نمی توان يافت. پس بناگزير بايد بجای تعريف، ويژگی های اين تجربه تابناک انسانی را برشماريم.

نخستين ويژگی عشق انسانی بودن آن است، يعنی که تنها انسان توانايی عاشق شدن دارد. بررسی های بسياری نشان داده است که بسياری از جانوران، بويژه در رده های پسين مانند؛ ماهيان و ماکيان و پستانداران، توانايی همراهی و همدلی با يکديگر را که پيش نيازعشق است، دارند، اما هيچ نشانه ای از عشق جانوری به جانور ديگر تا کنون در هيچ پژوهش روشمند علمی بدست نيامده است. از اينروعشق را می توان پديداری انسانی پنداشت مانند؛ زبان؛ هنر، شوخ طبعی، آينده نگری و بسياری ويژگی های ديگر انسان.

از ديگر ويژگی های عشق، برنما کردن و پُرنما کردن عاشق و معشوق در نگاه يکديگر است، انگار که عاشق، معشوق خود از پشت ذره بين می نگرد و در همه رفتارها و کردارهای او باريک می شود و به ريزبينی می پردازد. اين ويژگی با برتر انگاری معشوق از ديگران و از خود گذشتگی عاشق و پرکردن ذهن و زمان خود از معشوق همراه است، آنسان که به گفته شکسپير؛ " او همه جهانش می شود". در اين چگونگی عاشق بيشتر به زندگی معشوق و شادمانی و آسودگی خاطر وی می پردازد و آن ها را از زندگی خود برتر می دارد.

برخی از رفتار شناسان، عشق را گونه ای بيماری روانی می دانند زيرا که خوشه ای از رفتارهای عاشقان، مانند شيفتگی، فريفتگی، والگی و سرگرمی و دلمشغولی هماره آنان را در بيمارانی که ناهنجاری های رفتاری دارند و گاه به کسی يا چيزی پيله می کنند و به بزرگ نمايی بيهوده چيزی می پردازند، نيز می توان ديد. از چشم اين رفتار شناسان، عشق، آفتاب تابناک و دلپذير و درخشانی ست که بردل و جان انسان می تابد و با مات کردن چراغ خرد، همه واهمه ها و نگرانی ها و دغدغه های روزمره انسان را از ميان برمی دارد و انسان را سرگرم و دلگرم و اميدوار و شنگنده می کند و جويباران و رودباران جانش را غلغله زن و سرشار و روان می سازد و جان و جهانش را پايکوبان، به هلهله و سرور وامی دارد. هم چنين است جهان ديوانگان برتافته که کاربرد بی رويه و بيمارگونه انرژی ذهنی شان، خنياگر شوخ و شنگ و خوشخواه درون آنان را به شادی و پايکوبی بی دليل وا می دارد.

برتر انگاری ديگری برخود را آنسان که شيوه عاشقان است، بايد يکی از شگفت ترين چيستان های برآيشی دانست، زيرا که بنياد هستی از اين ديدگاه، بر خودکامگی زیندگان استوار است. پس اگر رفتار و يا کرداری سبب شود که ما ديگری را برتر از خود بپنداريم و بيش و پيش از خود بدو بينديشيم، بايد آن رفتار و يا کردار، نقش بسيار ژرف و ارزنده ای در ماندگاری ژن های ما در جهان داشته باشد.

يکی ديگر از ويژگی های عشق، چند ريشگی بودن و چندگانگی برآيندهای آن است. اين پديده نه تنها با ژرفساخت زيستی و روانی انسان سروکار دارد، بل که اين ژرفساخت، در گذر از کوران هزاره های کهن تاريخی شکل گرفته است و در پرتو نگرش فرهنگی و اجتماعی کنونی هر جامعه ای معنا می پذيرد. البته يادمان باشد که هدف ما در اينجا بررسی نقش زيستياری عشق از ديدگاه برآيشی ست. پس ما تنها به زمينه های زیست شناسيک عشق خواهيم پرداخت و رويه های تاريخی و فرهنگی و اجتماعی آن را به کارشناسان اين حوزه ها واگذار می کنيم.

مراد از چند گانگی آن نيز، اين است که عشق گونه های چندی دارد که برجسته ترين آنها؛ عشق مادر و کودک، عشق جنسی، عشق زادگاه و ميهن و عشق به گردآوری ست.

ريشه های برآيشی عشق:

دنبــــاله دارد

برآيش: زيبايی، هنر و عشق

2007-11-30T13:30:00.000-08:00

3. هنر

پيش تر در اين يادداشت گفتيم که هنر از ديدگاه برآيشى داراى دو نقش بسيار اساسى است. نخست، زدودن ِ يكنواختىِ هستى و ديگر فراهم آوردن زمينه براى اندوختن تجربه انسانى. همين دو نقش زيستيارانه بخودی خود برای افزوده شدن هنر به فهرست پديدارهای دلپذير انسانی کافی ست. اما ناگفته نبايد گذاشت که بررسی نقش زيستياری زيبايی، هنر و عشق، در زمره پيچيده ترين و دشوارترين گره گشايی هاست. دشوار می توان پذيرفت که هنر و بازتاب روان گردان آن تنها ويژه انسان باشد. آواز زيبای پرندگان، رنگين جامگی بسياری از گياهان و جانوران، لوندی گل ها و گياهان و زيندگان کرشمه کردار و رقص افسونکار پرندگان و پروانه ها، همه با ما ازبرآيه ای زمانمند و کهن می گويند. چنين است که ريشه بسياری از خوشايند ها و پذيره های دلنواز را بايد در پيشينه برآيشی انسان پی جست. انسان غروب خورشيد را زيبا می يابد و تابش الياف زرين آفتاب برآسمان و ابر را می ستايد. شاعران اين چشم انداز را به مس ِ گداخته مانند کرده اند. اين چگونگی نقش زيستياری بزرگی درمليون ها زينده شب زی دارد که گداختگی مسين آسمان را آغاز بيداری و پويش و رويش خود می دانند. البته برای زيندگان روزکار که شب ها به خواب می روند، غروب خورشيد بايد پيام آور تاريکی و خاموشی و خلوت باشد. اما زيبايی غروب، يادگاری برآيشی در ژرفساخت جان و روان انسان است. چنين است هنردانستن آوای خوش و و زيبا يافتن ِ بوی شب، بوی تن معشوق، افسون ساييدن پوست برپوست در آميزش جنسی، بوی کاهگل تازه، پچ پج با نگاه و....

اما افزون برآنچه گفتيم، هنر را فرياد پرخاش انسان به هستی نيز می توان پنداشت. داستان هستی انسان، داستانی بی آغاز و پايان است. ما نه می دانيم که از کجا آمده ايم و نه اين که به کجا می رويم. روايت برآيشی هستی ، تنها می تواند به ما نشان دهد که انسان از کجا و چگونه به جايگاه کنونی خويش رسيده است. اما اين روايت هيچ سخنی درباره چرايی اين چگونگی ندارد. پس انسان نمی داند که برای چه به جهان آمده است و برای چه از جهان می رود و نيز اين که به کجا می رود. از اينروست که می توان گفت که هستی، "نامفهومی"، بی سروته و تعريف ناپذيراست. انسان، آزرده از هستی بی معنا و مفهومی که زندگی او را شکل داده است، فرياد برمی آورد که:

چيست اين سقف بلند ِ ساده ِ بسيار نقش
زين معما هيچ عاقل در جهان آگاه نيست

شالوده بهترين شاهکارهای هنری حهان، همين آزردگی انسان از آمدن به جهانی ست که بی ياری و همکاری وی رخ داده است و سپس بی که بخواهد نيز، از آن بدر خواهد شد. اين چگونگی را آگاهی انسان از هستن خويش در جهان بسيار پيچيده تر و دشوارتر می کند. سنگينی بار هستی را، آگاهی از اين نکته که پايان راه مرگ و نابودی ست، سنگين تر می کند. چنين است که هنر را پادزهر آگاهی انسان از مردن می توان خواند. آگاهی از مرگ می تواند زندگی انسان را به نتگنای تلخی از هراس و دهشت تبديل کند. نمونه بسيار روشنی از اين چگونگی، ديدگاه خيام است. از رباعيات خيام می توان دريافت که وی با هراس از مردن، هماره زندگی را به کام خود و ديگران چون زهر مار می کرده است، گو اين که همگان را به شادمانی و شادخواری نيز فراخوانده است. خيام نخست ناپايداری و ناسازگاری و سست بنيادی جهان را به ما می نماياند و پس از آن که حسابی جهان و هرچه درآن است را از چشم ما انداخت، پيشنهاد می کند که حالا خوش بايد بود! من هربار که پرسه ای در رباعيات خيام می زنم با خودم می گويم که اگر نمرده بود از خداوند برايش "شفای عاجل"، آرزو می کردم. پرت نشويم

پس هنر را می توان فرياد پرخاش انسان به جهانی که دلخواه او نيست دانست. اين چشم انداز، پيوندی يکراست ميان هنر و زيبايی می آفريند. انسان، با هنر، در آفرينشگاه خيال خويش، جهانی دلخواه و آرمانی و انسانی می سازد و از جهان سرد و خاموش و ميرا و ميراننده و بی عاطفه ای که ميانگين دمای آن 240 درجه سانتيگراد زير صفر است، به آن پناه می برد و درآن آرامش می جويد. ببينيد که حافظ در اين بيت چگونه از حقيقتی بنام "مرگ"، افسانه ای از زندگی ساخته است. می گويد:

به روز واقعه تابوت ما زسرو کنيد
که می رويم به داغ ِ بلــــند بـالايـی

در اين بيت، حافظ، با افسانه ای شاعرانه، مرگ را که پايان هستی و بزرگترين شکست انسان است و همه معناها را بيهوده و گوهر زدايی می کند، به پيروزی شاعرانه ای بدل کرده است. در اينجا ديگر مرگ، جبر تاريخی نيست بل، که شاعر عاشق، خود با داغ بلند بالايی که دل و دين از او ربوده است، آزادانه و با اختيار در پی او روان می شود. مرگ در اين سناريوی شاعرانه می شود سفرِ عشق. از اين چشم انداز، شاعر را به زور به از اين جهان نرانده اند بل، که خود اين راه را بر گزيده و در پی معشوق خويش با زورقی از سرو که يادآور بلندی بالای يار است، به ديار ديگری روانه می شود. من هربار که به اين بيت می رسم، در برابر شاهکاری و استواری آن، چندی شگفت زده، حافظ، اين شاعر بزرگ و شوريده جهانی را ستايش می کنم.

دنبـــاله دارد.

پنجه در پنجه تاريخ

2007-11-22T13:30:00.000-08:00

جوامع انسانی را می توان به دو گروه بخش بندی کرد. " با طبيعت" و " در طبيت". جامعه با طبيعت آن است که فرهنگ آن خودبخود در باسخ به نيازهای زيستبومی و گيرودارهای انسانی و قومی شکل می گيرد و مردم درآن - بی که از وجود خود در جهان آگاه باشند - زندگی غريزی خود گردانی دارند و همراه با ديگر پديدارهای طبيعت در جريان اند. در چنين جامعه ای، هر کُنش رفتاری و يا کرداری، يگانه و طبيعی و ناپرداخته و بی چون و چراست، زيرا که کسی از وجود خود در جهان آگاه نيست و هرکس جزيی از طبيعت خاموش و ناپرسنده و بی هماورد است. در فرهنگ اين جامعه، چند و چون و چرا و چگونه، معنا ندارد، زيرا که پرسيدن نشانه توانايی جدا پنداری خويش از جهان است. تنها انسانی که خود را در سويی و جهان در سوی ديگرمی پندارد، می تواند بپرسد و پاسخ جو باشد. آنکه با طبيعت است، انگار که نيست، مانند همه پديدارهای ناآگاه هستی.

جامعه ی "در طبيعت"، جامعه ای خود ساخته و آگاه و نسبی گراست. فرهنگ چنان جامعه ای، زمينی، زمانی و انسانی ست. اين فرهنگ از زمانی که انسان پرسيدن آغاز کرده است، آغاز شده است و تا زمانی که آخرين انسان در طبيعت زنده است، شکوفا خواهد شد. فرهنگی کمال پذيرکه همواره در پی کمال جويی ست اما هرگز کامل نمی شود. فرهنگ جامعه ی با طبيعت، فرهنگی افسانه ای ست، با آغاز و پايانی – ای بسا – شاعرانه و زيبا -. از اينرو، جهان از چشم انداز اين فرهنگ، با معناتر و کامل تر است و آغاز و پايانی دارد، اما پنداره های آن پرسش های خردمندانه را بر نمی تابد.

شايد اساسی ترين تفاوت افسانه های کهن با افسانه های مدرن اين است که زمينه ذهنی افسانه های کهن هيچ پيوندی با قوانين طبيعت ندارد، يعنی بيشتر رويدادها در اين افسانه ها بيرون از چارچوب قوانين فيزيک و شيمی و زيست شناسی رخ می دهد. افسانه آفرينش را بنگريد؛ انسان از آب و گل ساخته می شود و به يکباره چيزی بنام جان در او دميده می شود و زنده اش می کند. اين روايت از پيدايش انسان کجا و روايت برآيشی هستی! يکی از آفرينه ای آنی و آسمانی می گويد و ديگری از هزاره های صبر و ستيز و سازگاری و ماندگاری. از اينروست که افسانه های دينی نيز که با ذهنيت افسانه سازی کهن ساخته شده است، امروزه با خرد و دانش انسان مدرن همخوان نيست و پذيرفتن اين که فلان قديس به انسان مرده جان دميد و يا آب را شراب کرد و يا لبخندی زد و لبريزه هايش ستاره شد، ناممکن است. اما افسانه های مدرن، همه با چشمداشت به دانش های مدرن ساخته می شود. افسانه يورش انسان به ستاره ها وسياره های ديگر و چيرگی برسرنشينان آن ها، افسانه جنگ ستارگان، افسانه ماشين زمان که با آن بتوان ميان گذشته و آينده رفت و آمد کرد. در همه اين افسانه ها سخن از پيشرفت شگفت آور دانش و تکنولوژی بشر در آينده است تا اين خواهش های انسانی را ممکن کند.

اين همه را نوشتم تا برسم به اين نکته که فرهنگ جامعه ی " با طبيعت"، فرهنگی بی تاريخ است. در اين فرهنگ، تاريخ و افسانه چنان با هم گلاويز و درآويز می شود که جدا کردن اين دو از يکديگر ناسان و نشدنی ست. اين چگونگی از آنروست که نياز روانی انسان به خودکامگی و خويشتنخواهی سبب می شود که هميشه ريشه رويدادهای ناگوار ِ تاريخی در ابر ابهام آلود افسانه ها گم شود و شکست ها و ناکامی های بزرگ تاريخی در شهد شيرينکاری های شخصيت های افسانه ای مانند کورش، رستم، اميرارسلان، رابين هود و... پنهان شود. بـله، تاريخ جوامع افسانه ای هيچ پيوند استواری با گذشته آن جوامع ندارد و ای بسا که آينه وارنمای آن گذشته نيز باشد.

به گمان من، فرهنگ ما چنين فرهنگی ست. دراين فرهنگ بيشتر ِ کتاب های تاريخی، روايت های شيرين افسانه ای از شخصيت های ناباب و نافرهيخته و نيز داستان ناکامی های مردمی ست. اين نمونه را از "سياست نامه"، خواجه نظام الملک طوسی بخوانيد. در اينجا خواجه نظام الملک گزارشی از باز يافتن انگشتری سليمان ابن عبدالملک، يکی از خلفای بنی مروان را به ما می دهد. سليمان اين انگشتری ياقوت را به دريا پرتاب کرده است و اکنون با پشيمانی در پی بازيابی آن از ژرفای درياست.

" غلامی را گفت؛ برو در زورقی نشين و چون به کنار دريا رسی براسبی نشين و بتاز
و به سرای رو و خزينه دار را بگوی فلان صندوقچه سيمين می خواهم. برگير و به تعجيل
بيا. و پيش از آن که غلام را فرستاد، ملاح را گفت که لنگرها فروهل و کشتی برجای فرو
دار، تا بگويم چه بايد کردن. ملاح همچنين کرد. و ما شراب می خورديم تا غلام در رسيد
و آن صندوقچه بياورد و پيش ملک نهاد. ملک سرِ کيسه ای که برميان داشت بگشاد و کليدی
سيمين از کيسه برآورد و قفل سر صندوقچه باز کرد وسر صندوقچه برداشت، دست فروکرد و
ماهيی زرين برآورد و در دريا انداخت. ماهی در زير آب شد و غوطه خورد و به قعر دريا
رسيد و از چشم ناپديد شد. يک ساعت بود. بر سر آب آمد، آن انگشتری بردهان گرفته. ملک
ملاحی را فرمود تا با زورقی آنجا تاخت و آن ماهی را با انگشتری بگرفت و پيش ملک
آورد. ......ملک آن ماهی را در صندوقچه نهاد و قفل برزد و کليد در کيسه نهاد."

عجب!!! ماهی فلزی صندوق نشين خليفه، نه تنها به يکباره جان می گيرد و شنا می کند، بلکه توانايی ياقوت يابی در ژرفای دريا را نيز دارد. ای برپدر آدم دروغگو....... البته اين را امروز می توان گفت. در زمان خواجه نظام الملک کمتر کسی در راست بودن اين دروغ شاخدار دو دل می شد.

اين گزارش نمونه خوبی از تاريخ نگاری افسانه ای در روزگار پيش از روشنگری ست. روزگاری که روندها و رويدادهای افسانه ای پيرو قوانين طبيعت نبود و خواجه نظام الملک نيز هرگز گمان نمی کرد که روزی کسی دروغ بزرگ او را برروی اينترنت آشکار و پرنما کند

آشکار شدن ماهيت افسانه ای تاريخ کهن سبب شده است که مردم سرزمين هايی که آفتاب روزگار روشنگری برآنان تابيده است، رو درروی تاريخ خود بايستند و با بينشی پرسشمندانه به بررسی روند ها و رويدادهای آن بپردازند1. اين بررسی يکی از نخستين گام های خودشناسی و شناسايی هويت ملی ست. گامی که تاکنون در کشور ما برداشته نشده است.

........................
1. Critical analysis of history

برآيش؛ زيبايی، هنر و عشق

2007-11-19T01:30:00.000-08:00

2. زيبايی، راهنمای سازگاری

گفتيم که زيبايی، هنر، و عشق، پيوندی تنگاتنگ با يکديگر دارند و هرجا که تار و پود اين سه از روی هم گذر می کند، انسان با تجربه فروزنده و تابناک روبرو می شود. پيوند زيبايی، هنر و عشق، پيوندی رازآلود و ژرف و ناپالوده است و بخش بزرگی از آن ريشه در سياهچال ناخودآگاه انسان دارد و از دسترس آگاهی وی بدور است. چنين است که سنجه های ذهن انسان برای تعريف اين سه، از محاسبات روزمره پيروی نمی کند. از اينرو، هيچ بدرستی نمی داند که برای چه چيزی را زيبا می داند و چرا و چگونه به اين نتيجه رسيده است. نيز دريافت زيبايی و پذيرش آن، چيزی آنی ست. هرکس با يک نگاه در می يابد که چهره ديگری زيباست و يا زشت. چون اين سنجش ريشه در الگوهای ژنتيک دارد، هيچ بُردار زمانی و ندارد و در گروی مُد روز و چند وچون روزگار نيز نيست. البته گونه ای زيبايی زمانمند هم داريم که بيشتر با مد روز و نيازهای بازار سروکار دارد که پيوندی با آنچه ما در اينچا می گوييم ندارد.

زيبايی، نماد ِ همايندی ژنتيک و جهت نمای سازگاری و ماندگاری انسان در جهان است. پس هر فرد، بسوی کسانی از جنس مخالف کشيده می شود که دارای ژنهايی سازگار با ساختار ژنتيک وی دارند. اين سازگاری ژنتيک سبب می شود که فرزندان آنان با زيستوم خود سازگارتر باشند و زنجيره ژنهای آنان را بهتر و سالم تر و آسان تر به آيندگان خود بسپارند.

زيبايى اندام هاى ورزيده و فشرده از آنروست كه اين گونه اندام ها، نشانه سلامت و بهداشت است و چون ژن هاى سالم در بدن سالم يافت مى شود، ورزيدگى تن و فشردگى ماهيچه ها و چربی هاى آن، مانند بازوان و ران ها و پستان ها، جنس مخالف را بسوى خود مى كشاند. تنومندى، نشانه درشتى استخوان بندى و نيروى بيشتر است. اگر چه تنومندى امروزه در ميان بيشتر گروه هاى انسانى، دسترسى بيشتر به فراورده هاى غذايى را سبب نمى شود، اما اين ويژگي ها در دوران پيش از پيدايش كشاورزى شكل گرفته است و به فهرست كردارهاى غزيزى انسان پيوسته است. در آن روزگار، فردِ تنومند خوراك بيشترى فراهم مى آورد و تنومندى زن به معناى داشتن ِ لگنى درشت تر و رحمى بزرگتر و پستانهايى سرشارتر مى بود. از اينرو، درشتى تن بر ريزى آن برترى يافته است.

تراوت و تازگى پوستِ بدن، نشانه جوانى و بهداشت آن است. پلاسيدگى و مرده رنگى ِ پوست، زيبايى را مى زدايد و روشنى و تازگى آن را مى گيرد. اين چگونگى كه براثر بيماري هاى پوستى، خونى، قلبى، ريوى، كبدى و كليوى روى مى دهد، نشانه بيمارى و زمينه سازِ وازدنِ جنسىِ انسان از اين بيماران است. همچنين چون پوستِ پرجوش و زخم و خال و سوزه و كورك، نماد ناكارگى بخش هايى از بدن مى باشد، وجود اين آلايه ها از زيبايى پوست مى كاهد و حتى جوش هايى چون غرورِ جوانى نيز ناخوشايند مى نمايد.

برخى از زيبايي هاى طبيعى، ريشه در الگوهاى ژنتيك رفتارهاى انسان با كودكان دارد. انسان، درشت چشمى، تنگ دهانى، خُردى بينى و كوچكى دست و پاى كودكان را زيبا مى يابد. چنين است كه اين ويژگيها در بزرگسالان نيز سبب زيبا ديدن آنان مى شود. همچنين ريشه بسياری از زيبايی ها را بايد در تن انسان جستجو کرد. بسياری از آهنگ های زيبای موسيقيايی، هماهنگی های ريز ودرشتی با آهنگ ها و ريتم های کارکرد برخی از بخش های بدن انسان دارند. نمونه اين آهنگ ها و رينم ها اين هاست: آهنگ خيز و ريز ِ خون در رگهای انسان، آهنگ ريتميک تپش دل و نيز تنفس، آهنگ تراوش غده های درون ريز، امواج رعشنده و رخشنده تورينه مغز واعصاب، کشش ها و کوشش های ارگان های خون ساز، هلهله خوشداشت ديدار کسی، چيزی و يا رويدادی ناگهانی و نابهنگام، غريو شادی و اندوه و سمفونی های خيز و خواب آور، بانگ رعد آسای خطر و بازتابهای درونی انسان. بسياری از کُنش های تن و جان انسان، از گستره آگاهی ما بيرون است و هرجا که ترنم آهنگی با يکی از اين کنش های هماهنگ و همايند می شود، انسان – بی که بداند و يا بخواهد – آن آهنگ را زيبا می يابد.

همچنين زيبايی بسياری از رنگ ها، ريشه در رنگ های آشنای نزديک به تن انسان دارند. برخی از رنگ ها مانند؛ قرمز و آبی و سبز، واتاب عاطفی بيشتری در انسان دارند. اين چگونگی از آنروست که قرمز رنگ خون انسان است که يادآور ريشه بنيادين وی يعنی خورشيد است. شايد خوشداشت آتش، پيوندی با اين چگونگی داشته باشد. اين رنگ در ميان جانوران بازتابی آنی دارد. برای نمونه، سرخی دهان جوجه های بسياری از پرندگان، سبب می شود که هربار که جوجه ای دهان باز می کند، مادر ناگزير از انداختن دانه ای در آن دهان تنگ شود. اين کشش چنان است که گاه پرندگان هرچه در شکم خود دارند را در دهان جوجگان خود می ريزند و خود گرسنه می مانند.

آبی، رنگ آسمان بی غش و نماد آب و هوای دلپذير و دامنه های سرسبز و آبسال است. بی ترديد برآيش همه زيندگان بايد به گونه ای بوده باشد که از رنگ های فراگيری که در زيستبوم آنهاست، خوششان بيايد. از اينرو، رنگ آبی، رنگی آرامش بخش و دلپذيز است. اين رنگ همچنين نماد آب پاکيزه و نوشيدنی نيز هست و کرانه هر چشمه و رود آبی رنگی، می تواند خوش جايی برای ماندن و زيستن باشد. رنگ سبز نيز رنگ دامنه های آبسال و پر دانه و ميوه است. اين رنگ برای انسان رنگ زندگی ست. شور و شادی رنگ سبز در ذهن ما، ريشه در پيام نمادين آن دارد که بديگر زبان با ما از اندک بودن خطر گرسنگی و تشنگی می گويد.

زيبايی رويه ای هندسی نيز دارد که پرداختن به آن نيازبه زمانی ديگر دارد. انسان از خطوط و شکل های دايره وار و کروی را زيباتر از خط ها و شکل های نوک و نيش دار می داند. اين چگونگی نيز پيوند نزديکی با برآيش انسان و ساختار تن وی و پديده های زيستبومی او دارد.

پس فشرده آنچه گفتيم اين است که زيبايی راهنمای سازشکاری با زيستبوم در راستای ماندگاری بیيشتر است. جهت يابی که انسان را بسوی ساختن بيشتر با جهان و ماندن در آن و سپردن ژن های خود از نسلی به نسل ديگر رهنمون می شود.

دنبـــاله دارد.

برآيش؛ زيبايی، هنر و عشق

2007-11-14T01:30:00.000-08:00

از ديدگاه برآيشی، همه بخش های بدن جانوران و نيز رفتارها و کردارهای آنان در راستای سازگاری با زيستبوم آنها برای ماندگاری بيتشرشان در جهان برآمده است. از اينرو، هريک از اين بخش ها نقش زيستياری ويژه ای در زندگی آنها دارد. نقش زيستياری بسياری از بخش های بدن در کار که برای زينده می کنند نمايان است. برای نمونه، موی جانوران، تن آنها را در برابر خار و خس و خشکی و آفتاب سوزان و خيسی باران و سرمای زمستان و ميکروب ها و باکتری ها و قارچ های انگلی، روئينه می کند و نيز از گذر تابش اشعه مادون قرمز به درون بدن جلوگيری می کند. اين پديده شگرف برآيشی همچنين پوست زيندگان را از دستبرد جانوران موذی زهرنده مانند مار و عقرب دور می دارد و ابزار سودمندی برای پف دادن تن و بزرگتر نماياندن آن به دشمن در زمان جنگ و ستيز است.

اما نقش زيستياری بسياری از رفتارها و کردارها و پذيره های انسانی را به آسانی نمی توان دريافت. نمونه اين چگونگی، نقش زيستياری زيبايی، هنر و رويا پروری ست. در اين يادداشت های کوتاه زنجيره ای خواهم کوشيد تا با گمانه های برآيش شناسناسی در اين زمينه آشنا شويم. در اين رهگذر خواهيم کوشيد تا پيوندهای درهم ِ زيبايی، هنر و عشق را شناسايی و برنما کنيم.

زيبايی، هنر، و عشق، پيوندی تنگاتنگ با يکديگر دارند. اما اين سخن به معنای آن نيست که دارنده و يا خواهنده هريک از اين سه، آن دو ديگر را نيز داراست. زيبا پسند، بی هنر نيز می تواند باشد آنچنان که عاشقی ناتوان از درک زيبايی. پيوند های زيبايی و هنر و عشق را در نقاط مشترک آنها و واکنش انسان به اين نقاط مشترک می توان ديد. انسان در آتش خيره می شود ( زيبايی) و خيز و خواب شعله های آن را همانند رقص می داند و آن ها را خوش می دارد (هنر) و ترنم باران عشق را در دل و جان خود به شراره های آتش مانند می کند و خود را در آتش عشق می داند و يا می خواند (عشق). آتش، يکی از نقطه های همگرايی عشق و زيبايی و هنر است. سرخی برهنه و ناب سوختن، ستون تناور شعله رمنده با زبانه پرکرشمه ای که نماد خواهش ها و هواها و آرزوهای آتشناک انسان می شود. پس آتش يکی از نقطه های همگرايی زيبايی و هنر و آرمانهای ميدانخواه انسان است. چنين است که خيره شدن در آتش و دلسپاری به آن پديده ای بسيار ديرين و شيرين است و در هر دوره از تاريخ، انسان به گونه ای در آتش خيره می شده است. امروز نيز مليونها نفر هر روز و شب بر صفحه رسانه های ديداری، مانند؛ تلويزيون، پرده سينما و مونيتور کامپيوتر که من آنها را آتشگاه های مدرن می خوانم خيره می شوند.

زيبايی، هنر و آرمانهای ميدانخواه آميزشی انسان، در پودبافت شگفت- تافته هستی در نقطه های فراوانی به يکديگر برمی خورند. اين نقطه های برخورد، پايگاه های شناسايی زيبايی و هنر و عشق هستند و برای شناخت بيشتر از شور و شعر و شيفتگی و شنگی انسان، بايد به پژوهش و پالايش اين پايگاه ها پرداخت. زيبايی و عشق و هنر واتابی همگون در مغز انسان دارند و تجربه آن ها مغز را به تراوش هورمونی بنام دوپمين وا می دارد.

زيبايی

زيبايی معنای خود است، يعنی که نمی توان تعريفی از آن بدست داد که واکنشی همسنگ تجربه خود زيبايی در ما پديد آورد. اما با بررسی نقش زيستياری آن می گفت که اين پديده راهنمای انسان بسوی سازگاری بهتر با زندگی و ماندگاری بيشتر انسان در جهان است. از ديدگاه برآيشی، انسان با دوگونه زيبايی روبروست؛ يکی زيبايی همگانی و ديگری زيبايی ژن- مدار. هرآنچه که سازگاری و ماندگاری نسل انسان را برروی کره زمين افزونتر می کند، همگان زيبا می يابند. آسمان آبی، آفتاب عالمتاب، چشم اندازهای سرسبز و فراخ و پردامنه. کوه و دره و چشمه های جوشان و رودهای خروشان و دريا. همه اين ها ميدان های بهره وری از طبيعت در راستای ماندگاری بيشتراست. از اينرو، انسان زمينه زيباديدن اين همه را با خود و در خود دارد.

گذشته از زيبايی همگانی، انسان هرآنچه که با ساختار ژنتيک وی همخوانی و همايندی دارد را نيز زيبا می يابد. اين زيبايی بسيار فردی ست و بازتابی از نيازهای ژنتيک انسان است. ساختار ژنتيک انسان، ويژگی های خود را در ذهن ما الگوی زيبايی می کند و ما را برآن می دارد که هرکه را که ساختمايه ژنتيک همگونی با ما دارد، زيبا بيابيم. بررسی های زيادی در اين باره در کشورهايی که آشنايی و همسرگزينی آزاد است و برپايه عشق رومانتيک رُ خ می دهد، نشان داده است که زنان و مردانی که عشقی آتشين را در پی ِ برخوردی ناگهانی تجربه می کنند، چهره هايی دارای ويژگی های همگونی دارند. هرچيزی که در چهره و يا تن ِ کسی، يادآورهمان چيز در تن خود انسان شود، خودبخود و ناخودآگاه زيبا و دلنشين می نمايد.

از آنجايی که چهره انسان نخستين جايی ست که ما انسان در هنگام برخورد با ديگران بدان می نگرد، اين بخش از بدن،جای برجسته ای دارد و نخستين سنجه انسان برای تعريف زشتی و زیبايی افراد است. گفتنی ست که انسان از زمان بلوغ تا پايان دوره باروری، هماوردان جنسی خود را پس از نخستين نگاه به چهره، از پايين برانداز می کند و دوباره به چهره آنان خيره بازمی گردد، اما پس از دوران باروری که با فروکاهی توان جنسی وی همراه است، در نخستين نگاه، ديگران را از بالا به پايين برانداز می کند.

دنبـــاله دارد.